Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Популяционная экология угрожаемых видов ящериц Армении

Петросян, Рузанна Кимовна (2019) Популяционная экология угрожаемых видов ящериц Армении. PhD thesis, НАН РА Научный Центр зоологии и гидроэкологии.

[img]
Preview
PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (4Mb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (1444Kb) | Preview

      Abstract

      Территория Армении является одним из важных центров эндемизма и обладает высоким уровнем видового многообразия. Богатая герпетофауна Армении объясняется разнообразием рельефа и климата и тем, что на территории страны проходит граница между различными зоогеографическими, фитогеографическими и геологическими районами Азии (Даревский, 1957; Чхиквадзе, Бакрадзе, 1991; Tuniyev, 1995; Arakelyan et al, 2011). Среди 51 известных видов рептилий (3 вида черепах, 26 видов ящериц и 22 вида змей) многие находятся под угрозой исчезновения. В Красную Книгу Армении занесены 19 видов рептилий, в том числе 1 вид черепахи, 11 видов ящериц и 7 видов змей. В список Международного союза охраны природы (МСОП) (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN) занесен 31 вид пресмыкающихся Армении, из которых большинство составляют ящерицы – 16 видов (Arakelyan et al., 2011, http://www.iucnredlist.org). Следовательно, одним из приоритетных направлений исследования экологии популяций рептилий является разработка научной базы для решения проблемы сохранения разнообразия герпетофауны Армении. Необходимо создать систему мероприятий, способных предотвратить дальнейшее снижение численности редких видов ящериц, сокращение и фрагментацию ареала их обитания. Изучение вопросов популяционной экологии, в частности принципов взаимоотношений близкородственных видов в смешанных популяциях, имеет важное значение в решении природоохранных задач. В частности, особый интерес представляют межвидовые взаимоотношения ящериц в тех популяциях, где идет процесс снижения численности особей редкого вида, одной из причин которого может быть конкуренция с другими видами ящериц (Abrahamyan et al, 2014; Петросян, 2018). Таким образом, актуальность работы обусловлена необходимостью получения комплексных данных по популяционной экологии редких видов ящериц, включающих в себя изучение особенностей и закономерностей распространения этих видов в республике, взаимоотношений между синтопичными близкими видами, биологии видов и оценку современного состояния их популяций. Целью данного исследования является изучение популяционной экологии ящериц, находящихся в Армении под угрозой исчезновения. В связи с этим были поставлены следующие задачи: изучить современное состояние популяций ящериц, зарегистрированных в Красной Книге Армении в категориях «находящиеся в критическом состоянии, CR» (Phrynocephalus persicus horvathi, Ablepharus chernovi, Eremias pleskei, Eremias arguta transcaucasica, Parvilacerta parva) и «находящиеся в опасном состоянии, EN» (Darevskia rostombekowi), составить кадастр и карты их распространения на основе ГИС-программ; провести мониторинг плотности популяций и распространения Ph. persicus horvathi и Eremias pleskei в заказнике «Гораванские пески» и определить основные факторы, которые влияют на выживание этих видов ящериц; изучить популяционную экологию закавказской разноцветной ящерки E. arguta transcaucasica и разработать программу по её сохранению в Армении; сравнить сезонную и суточную активность, биотопическое распределение и другие эколого-биологические аспекты наиболее уязвимого партеногенетического вида Darevskia rostombekowi и синтопичных видов скальных ящериц для определения степени их конкурентных взаимоотношений; изучить репродуктивные особенности Darevskia rostombekowi; сравнить морфометрические и термобиологические особенности разных популяций Darevskia rostombekowi; дать рекомендации по охране редких видов ящериц. Հայաստանը Կովկասի կենսաաշխարհագրական շրջաններից է և համարվում է էնդեմիզմի ու կենսաբազմազանության կարևորագույն կենտրոն։ Հայաստանում հայտնի 51 տեսակ սողուններից 31-ը ընդգրկված են Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակում (IUCN Red List): Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված է մողեսների 11 տեսակ ։ Հետազոտության հիմնական նպատակը Հայաստանի Կարմիր գրքում «Կրիտիկական վիճակում գտնվող» և «Վտանգված» կարգավիճակով տեսակների պոպուլյացիաների արդի վիճակի և էկոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն է։ Գրականությունից հայտնի մողեսների պոպուլյացիանների առկայության/բացակայության հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել վտանգված տեսակների տարածվածության կրճատում. Phrynocephalus persicus horvathi գրականությունից հայտնի 28 պոպուլյացիաններից պահպանվել է չորսը, Eremias pleskei 10 պոպուլյացիաններից՝ մեկը, Ablepharus chernovi 5 պոպուլյացիաներից՝ մեկը, Eremias arguta transcaucasica 5 պոպուլյացիաններից՝ մեկը, Parvilaerta parva 15 պոպուլյացիաններից՝ երկուսը և Darevskia rostombekowi 14 պոպուլյացիաններից՝ ութը։ Հետազոտության արդյունքում Phrynocephalus persicus horvathi և Parvilaerta parva-ի համար հայտնաբերվել են նոր պոպուլյացիաններ։ Ավելի քան 40 տարի տվյալների բացակայությունից հետո ՀՀ-ի ֆաունայի համար հաստատվել է Ablepharus chernovi-ի առկայությունը։ Ph. հorvathi մողեսին բնորոշ կենսապայմանների «Maxent» և «GIS» վերլուծությունը ցույց է տվել տեսակի տարածվածության խիստ սահմանափակ տարածք։ Ավելին, այն գտնվում է մարդածին գործոնների ազդեցության տակ, իսկ պոպուլյացիայում գրանցվել է առանձնյակների ցածր քանակություն։ 2005թ. համեմատությամբ 2015թ. արդյունքներով Eremias pleskei առանձնյակների թվաքանակը կայուն էր, իսկ Ph. p. horvathi տեսակն ավելի սակավաթիվ էր, 2015-2018 թթ. Ph. p. horvathi տեսակի ոչ մի առանձնյակ չի գրանցվել։ Հայաստանում E. arguta transcaucasica-ի միակ պոպուլյացիայի ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել տեսակի խտության կրճատում, ինչը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, այդ թվում բնակավայրերի կրճատմամբ ու մասնատմամբ, սինանթրոպ տեսակների ազդեցությամբ։ 2009-2018 թթ. մոնիթորինգային հետազոտությունները ցույց են տվել Lacerta strigata սինտոպիկ տեսակի ազդեցությունը E. arguta transcaucasica հազվագյուտ տեսակի գոյության վրա, որտեղ L. strigata -ի թվաքանակն ավելացել է երեք անգամ, իսկ E. arguta transcaucasica-ինը՝ նույնչափ կրճատվել է։ Որպես առավել արդյունավետ պահպանության միջոց առաջարկվում է տեսակի բազմացումը անազատության պայմաններում և տեղափոխումը այն տարածք, որտեղ նրանք գոյություն ունեին ըստ գրականության տվյալների։ Այդ աշխատանքները մենք իրականացնում ենք սկսած 2015 թ-ից։ Armenia is part of the Caucasian biogeographical region, which is an important center of endemism and biodiversity. Among 51 species of reptiles of Armenia 31 species are listed in the Red List of International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN. The most of them are lizards. The 11 species of lizards are included in Red Book of Armenia. The study of status of populations and ecological particularities of the species with the highest levels of threat, which have conservation status as 'Critically Endangered,' 'Endangered’ in Red Book of Armenia is main objective of research. Based on literature records the database of distribution of rare species of lizards was prepared for analyses and planning our fieldworks. The presence/absence data of known populations of lizards have shown dramatic reduction of area of distribution of threatened species of lizards. Thus, the results of fieldwork have shown the occurrence of 4 populations of Phrynocephalus persicus horvathi from 28 known sited, 1 population of Eremias pleskei from 10, 1 population of Ablepharus chernovi from 5, 1 population of E. arguta transcaucasica from 5, 2 populations of Parvilaerta parva from 15, and 8 populations Darevkia rostombekowi from 14 localities indicated in our database. The new locations for Phrynocephalus persicus horvathi and Parvilaerta parva were discovered during our surveys. The presence of Ablepharus chernovi for fauna of Armenia was confirm after more than 40 years of absence of records. The study of suitable habitats for Ph. p. horvathi, using the Maxent model and GIS analyses have revealed the restricted area of distribution. However, this area under strong human press and census in all survived populations have shown the low number of lizards in them. The monitoring surveys in “Goravan sand” reserve have detected that the area of two critically endangered species: Ph. p. horvathi and Eremias pleskei was decreased in 2015 in comparing with census of 2005 and if the density of E. pleskei was stable, the number of Ph. p. horvathi rapid declined. Moreover, from 2015 until 2018 no lizard of this species was recorded. The study of the single population of E. arguta transcaucasica in Armenia have also revealed the decline of density of lizards. The decline of lizards has been influenced by a variety of threats such as habitat loss, degradation and fragmentation and effect of synanthropic species. Moreover, our monitoring surveys have shown the possible impact of syntopic lizards, Lacerta strigata, on surviving rate of rare species of lizards of E. arguta transcaucasica, where the number of L. strigata was increased three times when the number of E. arguta transcaucasica was decrease again three time in period 2009-2018. Therefore, the most effective conservation measures for this species is captive breeding them and translocation to other location in area of their historic distribution. We are implementing this works since 2015. Among rock lizards of genus Darevskia the most endangered species is D. rostombekowi. In spite of parthenogenetic mode of reproduction, this species have restricted area of distribution and low density of lizards in some populations. The

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Հայաստանի մողեսների վտանգված տեսակների պոպուլյացիոն էկոլոգիան: Population ecology of endangered species of lizards in Armenia.
      Uncontrolled Keywords: Պետրոսյան Ռուզաննա Կիմի, Petrosyan Ruzanna
      Subjects: Biology
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 13 May 2019 13:42
      Last Modified: 13 May 2019 15:43
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10123

      Actions (login required)

      View Item