Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Վանի էյալեթը (վիլայեթը) 1548-1914 թթ. (պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրություն)

Բադալյան, Գեղամ Միհրանի (2019) Վանի էյալեթը (վիլայեթը) 1548-1914 թթ. (պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրություն). PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ.

[img] PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (61Mb)
    [img] PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (7Mb)

      Abstract

      16-17-րդ դդ. թուրք-պարսկական պատերազմներով սկսվում է հայոց պատմության ամենադժնդակ ժամանակաշրջանը: Այդ ընթացքում ավերվեցին ու ամայացան բազմաթիվ քաղաքներ և գյուղեր, աղճատվեց երկրի ազգային նկարագիրը: Հայաստանի վարչաքաղաքական մարմնին վերջնականապես ամրապնդվեցին օտարացեղ կառավարման ինստիտուտները, ինչը խիստ բարդացրեց, իսկ շատ դեպքերում՝ պարզապես անհնարին դարձրեց հայոց պետականության վերածնման հնարավորությունը: Մեր պատմագրության մեջ Արևմտյան Հայաստանի պատմությունն ներկայացվել է գերազանցապես քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական զարգացումների ուսումնասիրության տեսանկյունից: Սակայն վերջին տասնամյակներին հանդես է եկել ուսումնասիրողների մի ստվար խումբ, որի ուշադրության կենտրոնում են եղել նաև Արևմտյան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական իրավիճակը լուսաբանող: Այս առումով հարկ է առանձնացնել Աշոտ Մելքոնյանի1, Գոռ Երանյանի2 և Միքայել Մալխասյանի3 աշխատությունները: Այնուամենայնիվ Արևմտյան Հայաստանի ուսումնասիրությունում դեռ կան պատասխանի սպասող հարցեր, ի թիվս որոնց հատկապես կառանձնացնեինք պատմական աշխարհագրության բնագավառը: Ներկա ատենախոսության թեման կարևոր է և արդիական հենց այս տեսանկյունից: Այդ նպատակով ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի տարածքում 1548 թ. ձևավորված առավել խոշոր վարչամիավորներից Վանի էյալեթը (1865 թվականից՝ վիլայեթ): Մինչև 19-րդ դ. 40-ական թթ. կեսերն այն միջնադարին հատուկ ռազմաավատատիրական նահանգ էր, որն իր կազմում ընդգրկում էր ժառանգական կիսանկախ իշխանություններ (քրդական հուքյումեթներ, հայկական իշխանություններ և մելիքություններ) և գավառներ (օջաքլըք կամ յուրդլուք): Համեմատաբար կայուն այս կարգավիճակը, սակայն, էապես փոխվեց 19-րդ դ. 40-ական թթ. կեսերից, ինչը համընկնում է օսմանյան կառավարության կողմից թանզիմաթի քաղաքականության իրականացմանը, որն իրականում՝ փորձ էր, «արդիականացման» պատրանք ստեղծելով, փրկել կայսրությունն ահագնացող քայքայումից և վերջնական փլուզումից: Ընդհանուր առմամբ այն տևեց ավելի քան 30 տարի (1830-1860-ական թթ.)՝ ներառելով Արևմտյան Հայաստանի ամբողջ հարավը: Ընդ որում, օտարացեղ իշխանությունների հետ մահացու հարված հասցվեց նաև հայկական պետականության բեկորները հանդիսացող կիսանկախ իշխանություններին (Շատախ, Մոկս, Զեյթուն, մի փոքր ավելի ուշ՝ Սասուն): Իսկ 1870-ական թթ. վերջից այդ քաղաքականությունը ստացավ արդեն ցայտուն ընդգծված հակահայկական բնույթ: Դա է ցույց տալիս Վանի՝ արդեն, վիլայեթի, 1880-ական թթ. - 1900-ական թթ. սկզբի վարչական ձևափոխությունների ուսումնասիրությունը: Ժամանակագրորեն ատենախոսությունն ընդգրկում է 1548-1914 թթ., այն է՝ Վանի էյալեթի ձևավորման սկզբից մինչև Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակը: Երբեմնի ռազմաավատատիրական վարչամիավորից, 19-րդ դ. 40-ական թվականներից սկսած, Վանն աստիճանաբար վերածվում է վարչա-տարածքային սովորական երկրամասի4, իսկ 1866-1877 թթ. այն մտնում էր Էրզրումի վիլայեթի կազմի մեջ: 1877 թ., վերականգնվելով որպես ինքնուրույն վարչամիավոր, Վանի վիլայեթի սահմանները և տարածքը զգալիորեն կրճատվեցին, որոնք վերջնականապես կայունացան 1890-ական թթ. սկզբին՝ անփոփոխ մնալով մինչև 1914-1915 թթ.: В работе на основе исторических первоисточников и материалов исследуются и обсуждаются закономерности внутренного административного деления и развития, а также формирования границ Ванского эйалета (с 1865 года - вилайету), который являлся одной из крупных административных единиц на территории Западной Армении. Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения, списка использованных источников и литературы, приложений и карт. Во введении обосновываются научная новизна и актуальность исследования, представлены цели и задачи, временные хронологические рамки, практическое значение работы, анализируются использованные источники и литература. В первой главе - ,,Образование административно-территориального деления и границ Ванского эйалета’’ исследуются вопросы формирования и первоначального административного деления Ванского эйалета в 1548-1555 гг. Вкратце излагаются особен¬ности административного деления Османской империи, на основе источников подробно представляются административные единицы новосозданного эйалета, рассматриваются вопросы их расположения и границ. В этом контексте уточнены наиболее искаженные наименования некоторых лив (санджаков, по турецки - уездов) Ванского эйалета. Во второй главе - ,,Ванский эйалет во второй половине 16-го в. – в первой половине 19-го в.’’ представлена административно-политическая ситуация, которая сложилась после Амасийского мирного договора 1555 г. Особое внимание уделено сохранившимся до середины 19-го в. остаткам армянской государственности - полунезависимым княжествам, меликствам и автономным общинам. Последние управлялись армянскими законами, имели вооруженные формирования, а некоторые (например – Сасун и Шатах) особыми грамотами (фирманами) были признаны турецким правительством или соседними могущественными мусульманскими княжествами. Также представлены иноплеменные (курдские) княжества или хукюмети – Битлис, Махмуди (Хошаб), Хакари (Джуламерк), Хизан, Пиняниш, а с 1740-х гг. – Муш. В третьей главе - ,,Ванский эйалет (вилайет) с 1840-х гг. до 1914 г.’’, представлены те существенные изменения, которые были осуществлены Высокой Портой. Уничтожив армянские и курдские полунезависимые княжества, османское правительство кардинально изменило политическую карту всей Западной Армении, в том числе – Ванского вилайета. С 1865 г. были созданы вилайеты, управляемые назначенными центром вали (губернаторами). С 1877 г. статус вилайета был присвоен и Вану. В 1877 – 1893 гг. границы Ванского вилайета регулярно уменьшались, а отторгнутые западные территории были включены в состав новообразованного Битлисского вилайета. Уже в 1914 г. территория Ванского вилайета сократилась и составляла 33 631 кв. км, тогда как в первой половине 19-го в. составляла 46 700 кв. км. В диссертации также представлен процесс формирования сети населенных пунктов Ванского вилайета с позднего средневековья до конца 19-го в. В заключениях обобщены и приведены основные итоги диссертации. In the present study for the first time one of the major administrative units created in the territory of Western Armenia- the Eyalet of Van is presented from the perspective of historical geography (since 1865-the Vilayet of Van). The history of the latter’s inner administrative division and development as well as the patterns of border formation in 1548-1914 are discussed. The dissertation is composed of an introduction, three chapters, a conclusion, a list of the used primary sources and research works, appendixes and maps related to the theme. The necessity of writing the dissertation is substantiated in the introduction, the goal and issues, as well as the chronological circles, scientific novelty and applied significance, source basis and studies related to the main issue are presented. The first chapter entitled “The formation of the administrative-territorial structure and borders of the Eyalet of Van” presents the creation of the Eyalet of Van and its primary administrative structure in 1548-1555. Briefly outlining the peculiarities of the administrative divisions of the Ottoman Empire and subsequently the data evidenced by the relevant sources, the administrative units of the newly created Eyalet, their location and borders are presented in detail. A series of most corrupted names of liva-sanjaks (cantons) are specified which enabled to concretize the latter’s location. The second chapter entitled “The Eyalet of Van in the second half of the 16th c. the first half of the 19th c.” presents the administrative-political situation formed after the Amasya Treaty. A special attention is paid to the semiindependent Armenian princedoms, melikdoms and autonomous communities as remnants of the Armenian statehood preserved up to the 19th c. in the territory of the Eyalet of Van. The latter were governed by the Armenian laws, had Armenian armed units and some of them (for instance, Sasun and Shatakh) were recognized by the Turkish government or neighboring powerful Muslim princedoms. The foreign (Kurdish) hukumetprincedoms of the Eyalet (Bitlis or Baghesh, Mahmudi or Khoshab, Hakkari or Julamerk, Khizan, Pinyanish, since 1740s- also Mush) are also presented. The third book entitled “The Eyalet (Vilayet) of Van from 1840s-1914” presents those essential changes which were made by the Sublime Porte in the mentioned period. During that period, having liquidated the Armenian and Kurdish prince-doms of Van, the Ottoman state had essentially subjected to changes all Western Armenia, including the administrative map of the Eyalet of Van. Administrative units called vilayets since 1865, were created and governed by the valis (governor) appointed by the center. İn 1877 Van also received the status of a vilayet. İn 1877-1893 the borders of the Vilayet of Van were periodically reduced and Bitlis was formed mainly by the western administrative units cut from the Vilayet of Van. As a result, in 1914 the territory of the Vilayet of Van constituted 33 631 km2 (in the first half of the 19th c.-46700 km2). The formation of the settlement net from the Late Medieval period up to the end of the 19th is also presented. The main results of the dissertation are summoned in the conclusions.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Ванский эйалет (вилайет) в 1548-1914 гг. (историко-географическое исследование). The eyalet (Vilayet) of Van in 1548-1914 (historical-geographical study).
      Uncontrolled Keywords: Бадалян Гегам Мигранович, Badalyan Gegham Mihran
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 24 Jun 2019 14:10
      Last Modified: 21 Aug 2019 10:24
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10581

      Actions (login required)

      View Item