Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Խաչենագետի ներքնահովտի ճարտարապետությունը

Կիրակոսյան, Լյուբա Վլադիմիրի (2019) Խաչենագետի ներքնահովտի ճարտարապետությունը. Doctor of Sciences thesis, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան.

[img] PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (45Mb)
    [img] PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (10Mb)

      Abstract

      Արցախյան շարժումից առաջ հայագիտությունը զրկված էր Լեռնային Ղարաբաղում մշակութային հետազոտություններ կատարելու հնարավորությունից: Երկրամասի «արգելափակված» վիճակը, որ ստեղծվել էր Խորհրդային Ադրբեջանի կամքով, գրեթե անհնարին էր դարձնում ճարտարապետական հուշարձանների հետ առնչվելը, առավել ևս՝ դրանք հետազոտելը, չափագրելը, ամրագրելը: Ավելին, մշակութային եղեռն էր իրականացվում դրանց նկատմամբ: Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում գտնվող հուշարձանները բարբարոսական եղանակներով հետևողականորեն ավերվում և ոչնչացվում էին՝ վերացնելու համար հայկականության հետքերը: Պետական քաղաքականություն էր դարձել կեղծիքը. հայկական հուշարձանները հայտարարվում էին աղվանական, իսկ աղվաններին՝ իրենց նախնիներ: Այդ մասին «գիտական» ուսումնասիրություններ էին գրվում և տարբեր լեզուներով ու մեծ տպաքանակներով տարածվում: Դա հայ մշակութային արժեքները սեփականացնելու թուրքական քաղաքականության շարունակությունն էր, որ թույլատրվում ու խրախուսվում էր խորհրդային կենտրոնական իշխանությունների կողմից: Այսօր հնարավորություն է ստեղծվել ազատագրված տարածքներում ճարտարապետական համալիրների համակողմանի ուսումնասիրության համար: Այս տեսակետից կարևոր հայտնագործություն է Արցախի Տիգրանակերտ քաղաքի և նրա մերձակայքի ճարտարապետական համալիրների հայտնաբերումը, հնագիտորեն վավերացումն ու ճարտարապետական քննությունը, ինչը թույլ է տալիս համալրել հայկական պատմաճարտարապետական ժառանգությունը, պարզաբանումներ մտցրել հելլենիստական քաղաքաշինության և շինարվեստի, ինչպես նաև վաղմիջնադարյան ճարտարապետության մասին պատկերացումների մեջ: Մշակութային այդ բացահայտումներն ու պատմամշակութային բնույթի փաստարկները գիտական լինելուց զատ, կարևոր դերակատարում ունեն նաև Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծման քաղաքական գործընթացում և զանազան մակարդակի քննարկումներում: Այս առումով հայաստանյան գիտության կարևոր խնդիրներից մեկն էլ Արցախի՝ ընդգծված էթնոմշակութային կերպար ունեցող հուշարձանների և պատմական իրողությունների հայտնաբերումը, անաչառ ուսումնասիրությունն ու համաշխարհային գիտական և քաղաքական հանրությանը ներկայացնելն է: Ուստի արդիական է դառնում Խաչենագետի ներքնահովտի՝ մշակութային հարուստ շերտեր և ինքնատիպ դիմագիծ ունեցող ճարտարապետական ժառանգության համապարփակ հետազոտությունն ու ազգային ինքնության խնդիրներին ծառայեցնելը: Դա այսօրվա իրավիճակում հրատապ ռազմավարական անհրաժեշտություն է, մանավանդ որ հայ ճարտարապետական ժառանգության նկատմամբ ոտնձգություններն արդեն ընդգրկուն և լայնածավալ բնույթ են ստանում: Հետազոտության հիմնական նպատակն է պատմամշակութային ետնախորքի վրա, ճարտարապետական քննությամբ ներկայացնել Խաչենագետի ներքնահովտի նորահայտ հուշարձանների ճարտարապետությունը` բացահայտելով դրանց հորինվածքային, կառուցվածքային և գեղարվեստական առանձնահատկությունները, մշակել մեթոդաբանություն այդ տարածաշրջանում պատմաճարտարապետական միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրները լուծելու համար: За последние несколько лет в результате раскопок в Нагорном Карабахе, в долине нижнего течения реки Хаченагет обнаружены руины города Арцахского Тигранакерта а также архитектурные комплексы его окрестностях, что сделало возможным комплексное изучение историко-архитектурного наследия этого региона. Основная цель исследования: представить новонайденные комплексы (оборонительные системы, культовые, жилые, производственные, мемориальные) низины долины реки Хаченагет и локализировать их на историко-культурном фоне, используя методы архитектурного изучения; выявить их композиционные, конструктивные и художественные особенности, разработать методологию для решения основных проблем по сохранению историко-архитектурной среды. Исследования проводились по методу комплексного изучения и сравнительного анализа архитектуры Армянского Нагорья и Ближнего Востока. Долина реки Хаченагет – это своеобразный регион, характеризующихся постоянным армянским этно-культурным присутствием начиная с I века до н. э. до середины XIII в. н.э., где архитектура имеет типичную для местности композиционные и конструктивные особенности. Хорошо сохранившийся Арцахский Тигранакерт, благодаря своей единой планировке, является «эталонным» примером эллинистического градостроения и может предоставить богатый материал для выявления и дополнения закономерностей развития всеобщей градостроительной культуры. Планировочно-пространственная организация Тигранакерта осуществлена в соответствии с топографическими условиями местности и в гармонии с ландшафтом. Доминантой градостроительной композиции является цитадель с триугольной планировкой. Эта планировка широко распространена в эллинистическом градостроении и по сути получила значение модели, характеризующей города этого периода. Такие решения имеют древние крепости-поселения Армянского Нагорья: Арич, Моткан, урартская крепость Эребуни, армянские города Армавир, Ериза, Арцке, Арташат, Ервандашат, крепость Гарни. Список можно дополнить эллинистическими городами: Сиде, Апамя, Зенобия, Кремень, Ладокея, Алеппо, Приене, Милет и грузинскими Багинети, Самадло, Саркинети, Уплисцихе. Фортификационная система Арцахского Тигранакерта является результатом сочетания местной строительной техники (треугольная застройка местности, постройка крепостных стен в соответствии с приломленными формами в виде зигзагов и ступенчатых переходов, предварительная инженерная подготовка фундамента) и эллинистической (единая застройка, квадратные и круглые башни, создание искусственных терасс, строительная техника в кладке в виде «ласточкиных хвостов», использование принципа регулярной планировки, ритмические ряды морфологических элементов). Общие черты раннехристианской архитектуры долины нижнего тичения реки Хаченагет и армянской архитектуры очевидны. Они выражены в планировочной и объемно-пространственной композиции, пропорциональных системах, в строительной технике и художественных решениях, в убранстве и исходят из традиционных источников. In the recent years as a result of excavations in the lower valley of the river Khachenaghet in Nagorno Kharabakh the ruins of the town of Tigranakert of Artsakh and nearby architectural complexes have been found. This enables us to fully investigate the historic-architectural heritage of the region. The main purpose of this investigation is to present new architectural complexes of the Khachenaghet valley and based on the historic-cultural background reveal their composition, constructive and artistic characteristis draw out methodologies in order to solve the main problems of preservation of the historic- architectural environment. In this thesis monuments of Tigranakert of Artsakh and its surroundings of the Hellenistic period and the Early Middle Age are regionously examined. Fortification systems, religious, dwellings, industrial districts, memorial monuments their typological, proportional, constructive and artistic characteristics are revealed. This investigation has been maintained according to the methods of complex architectural examination and comparative analyses of the architecture of the Armenian Highland and Near East. The lower valley of the Khachenaghet river is a specific territory where the architecture has compositional and constructive characteristics typical of the region and demonstrates the presence of the Armenian ethno- culture from the I century B.C. to the half of the XIII century A.D. Tigranakert of Artsakh is a Hellenistic town built during a period of time with a unique idea, unified layout and implementation and is an example of an urban development which is highly preserved and can give a rich material for revealing and completion of the main principles of the development of the urban culture of the period. The organization of the environment layout was realized according to the topographical conditions and in harmony with the landscape as well as large - scale engineering work. The citadel on the slope of the mountain with its triangle plan. The triangle composition of the plan is widespread in Hellenistic buildings and is a model characteristic of the town. Many of the ancient fortress-settlements in the Armanian Highland such as Harich, Motcan, the Urartian fortress of Erebuni, the Armenian towns of Armavir, Yeriza, Artske, Artashat, Yerevandasaht, the fortress of Garni have similar planning solution. The Hellenistic town of Siden, Kremnan, Chenobia, Apamea, Laodicea, Aleppo as well as Priene, Milet and Georgian Baghineti, Samadlo, Sarkineti, Uplistsikhe can be added to the list of the above mentioned towns. The fortification system of Tigranakert of Artsakh is the result of local (triangle composition of the place, fortification walls built in the way of curved lines-zigzags and step like passes according to the relief of the territory, preliminary engineering preparation of the foundation) and Hellenistic(the usage of quadrangle and round towers in the unique plan, artificial terraces, building technique, so called “swallow tail” connection of the masonry and the usage of regular planning principles) perfect synthesis of architecture and has specific features (high limestone foundation, regular linar measurements, rhythmical rows of morphological components). The early medieval architecture of the Khachenaghet valley and the Armenian architecture obviously have features in common. They are reflected in their plans, dimensional composition, proportional systems, building technique in the way of the usage of stone, constructive solution, decoration and have traditional sources.

      Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
      Additional Information: Архитектура долины нижнего течения реки Хаченагет. The architecture in the lower valley of the river Xachenaget.
      Uncontrolled Keywords: Киракосян Люба Владимировна, Kirakosyan Lyuba Vladimir
      Subjects: Architecture
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 20 Aug 2019 09:51
      Last Modified: 20 Aug 2019 09:51
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10622

      Actions (login required)

      View Item