Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Բնական մենաշնորհների կառավարման հիմնախնդիրները (ՀՀ նյութերով)

Խաչատրյան, Հայկ Լևոնի (2019) Բնական մենաշնորհների կառավարման հիմնախնդիրները (ՀՀ նյութերով). PhD thesis, Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (4Mb)
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (2345Kb) | Preview

      Abstract

      Ատենախոսությունում ստացված արդյունքների գիտական նորույթը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ քննարկված հիմնախնդիրներից շատերը ուսումնասիրվել են նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության պատմության ամբողջ ժամանակահատվածի համար, լուծումները միտված են ապագային, ունեն համակողմանի վերլուծական և փաստական հիմքեր և չեն կրկնում այլ հեղինակների կողմից առանձին հարցերի շուրջ կատարված ուսումնասիրությունները: Աշխատանքի գիտագործնական նշանակությունը և արդյունքների ներդրումը: Ատենախոսության մեջ առաջադրված խնդիրների և բացահայտված հիմնահարցերի առնչությամբ կատարված վերլուծությունները, եզրակացություններն և առաջարկությունները կարող են նպաստել այս ոլորտում հետագա հետազոտությունների իրականացմանը, կարող են օգտագործվել ՀՀ օրենսդիր, գործադիր և այն բոլոր պետական մարմինների կողմից, որոնք միտված են զարգացնելու և բարելավելու պետական քաղաքականութան իրականացումը բնական մենաշնորհների ոլորտում: Ատենախոսությունը կարող է օգտակար լինել նաև բնական մենաշնորհ հանդիսացող ընկերությունների կառավարիչների համար' ընկերության տնտեսական կառավարման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով: Ատենախոսության արդյունքների փորձարկումը և հրապարակումները: Ատենախոսության հիմնական արդյունքները քննարկվել են ՀՊՏՀ կառավարման ամբիոնում: Հետազոտության հիմնական դրույթներն իրենց նախնական լուսաբանումն են ստացել տպագրված վեց գիտական հոդվածներում: Ատենախոսության ծավալը և կառուցվածքը: Ատենախոսությունը բաղկացած է ներածությունից, երեք գլուխներից, առաջարկություններից ու եզրակացություններից և օգտագործված գրականության ցանկից: Այն ընդգրկում է 19 աղյուսակ և 8 գծապատկեր: Ատենախոսությունը շարադրված է 142 էջի վրա ներառյալ օգտագործված գրականության ցանկը: Ներածությունում հիմնավորված է թեմայի արդիականությունը, ներկայացված են հետազոտության առարկան և օբյեկտը, հետազոտության նպատակը և խնդիրները, աշխատանքի տեսամեթոդական և տեղեկատվական հիմքերը, գիտական նորույթը և ստացված արդյունքների կիրառման կարևորությունն ու նշանակությունը: Հետազոտության առաջին «Բնական մենաշնորհների ձևավորման տեսամեթոդարանական և կառավարման հիմքերը» գլուխը նվիրված է մենաշնորհների մասնավորապես բնական մենաշնորհների հիմնական գործառույթների, կառավարման խնդիրների ու նպատակների, տնտեսագիտական էության, դրանց ուղղված հակամենաշնորհային քաղաքականության ու օրեսնդրության, բնական մենաշնորհների կառավարման միջազգային փորձի վերլուծության և այդ ոլորտներում սակագնային կարգավորման մոդելների ուսումնասիրությանը: Շուկայական տնտեսության արդյունավետ կազմակերպման հիմքը մրցակցային միջավայրն է, սակայն, մի շարք հանգամանքների պատճառով մրցակցությունն առանձին շուկաների գործունեության արդյունավետության բարձրացման տեսանկյունից, էական չէ: Այսինքն դրանց համար բնական վիճակը մենաշնորհացման բարձր մակարդակն է: Բնական է համարվում այն մենաշնորհը, որի գործունեության արդյունքում նվազագույնի են հասնում արտադրության երկարաժամկետւ միջին ոլորւրային ծախսերը, ինչը թույլ է ւրալիս շուկայում ապրանքի գնի հանդեպ համապարփակ հսկողություն սահմանել: Ընհանուր առմամբ, բնական մենաշնորհները ունեն ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կողմեր: Այստեղ է, որ պետության կամ պետության կողմից լիազորված հատուկ մարմնի կողմից ակտիվ միջամտության արդյունքում բնական մենաշնորհ կազմակերպությունները պետք է իրենց ջանքերն ուղղեն մի կողմից չոտնահարելու հասարակական շահերը, իսկ մյուս կողմից' պահպանելու իրենց համար բնականոն աշխատանքային պայմանները: Ակնհայտ է նաև, «մենաշնորհ» և «բնական մենաշնորհ» տերմինների սահմանման կամ սահմանազատման խնդիրը, քանի որ տաբեր հեղինակներ մեկնաբանում են այս երևույթները յուրովի, և դեռևս հստակ սահմանազատված չեն այս երկու երևույթներին բնորոշ առանձնահատկությունները: Ատենախոսի կարծիքով մենաշնորհներին վերագրվող մի շարք երևույթներ' ներառյալ հակամենաշնորհային քաղաքականությունը, բնորոշ են նաև բնական մենաշնորհներին: Մարդկային հասարակության տնտեսական զարգացման պատմությունից հայտնի է, որ մենաշնորհները գոյությունն են ունեցել դեռևս անտիկ ժամանակներից, որոնք ունեցել են ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական կամ կանխարգելող նշանակություն: Գիտական գրականության մեջ հակամենաշնորհային օրենսդրության հիմքերի մասին նշվում են, որ դրա սաղմերը առկա են սկսած հռոմեական կայսրության ժամանակներից, որոնք դարեդար զարգանալով ունեցել են, թեև ոչ ուղղակի, բայց էական ազդեցություն ժամանակակից հակամենաշնորհային օրենքների մշակման վրա: Այնուամենայնիվ, ներկայումս ցանակացած զարգացած կամ զարգացող պետություն վարում է քաղաքականություն ընդեմ շուկայում անօրինական մենաշնորհների, որոնք թերևս առանձնահատուկ լինելով տվյալ երկրին, բոլորն էլ ունեն նույն տրամաբանությունը' հնարավորինս նպաստել առողջ շուկայական հարաբերությունների ձևավորմանը: Բնական մենաշնորհ ոլորտներում առանձնապես կարևորվել է ԱՄՆ-ի կարգավորման փորձի ուսումնասիրությունը, քանի որ ԼԼՄՆ-ն այդ ոլորտներում ունի ավելի երկար պատմություն և փորձ, ներկայումս բնական մենաշնորհ մի շարք ոլորտներ գործում են բնական մենաշնորհներին հատուկ մրցակցային պայմաններում, իսկ ճճ-րդ դարի ավարտին տնտեսական ու քաղաքական անկախության նոր ուղի ընտրած երկրներում օգտագործվել են ԼԼՄՆ-ի հակամենաշնորհային օրենքների հիմնարար դրույթներ: Այս հետազոտության առումով կարևորվել են նաև բնական մենաշնորհ ոլորտների կառավարման առանձնահատկությունները ՌԴ-ում, որտեղ տնտեսական իրավիճակը փոխվել է անմիջապես ՒսՍՀՄ փլուզումից հետո: Նոր հասարակական կարգով, գաղափարախոսությամբ և նոր տնտեսական քաղաքականությամբ Ռուսաստանում տեղի են ունեցել մի շարք արմատական փոփոխություններ: Այդ փոփոխություններից հատկապես ուսումնասիրվել է բնական մենաշնորհ ոլորտներում տեղի ունեցած գործընթացները, որոնք իրենց ազդեցությունն են թողել ինչպես Ռուսաստանի այնպես էլ Հայաստանի տնտեսության վրա: Ի տարբերություն ՀՀ-ի ՌԴ-ն ունի հստակ օրենսդրություն և օրենք բնական մենաշնորհների մասին, որով և կարգավորվում է բնական մենաշնորհ ոլորտները : Ատենախոսի կողմից ուշադրության են արժանացել նաև ինտեգրացիոն կազմակերպությունների կողմից ընդունված (մասնավորապես ԵՄ և ԵԱՏՄ) դիրեկտիվները, որոնք վերաբերում են բնական մենաշնորհներին: Եվրոպական Միության մասին պայմանագրերը ուսումնասիրելիս, թերևս, հնարավոր չէ գտնել «բնական մենաշնորհ» տերմինը կամ ուղղակի այդ տերմինին առնչվող տեղեկատվություն: Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ ԵՄ անդամ պետությունները այս առումով դեռևս չեն հասել փոխհամաձայնության, ինչը խոսում է բնական մենաշնորների ընկալման տարբերությունների մասին: Իրավիճակն այլ է ԵԱՏՄ-դեպքում, որտեղ ոչ միայն խոսվում և օգտագործվում է «բնական մենաշնորհ» տերմինը, այլ նաև տրվում են այդ տերմինի հետ կապված հստակ սահմանումներ, բնական մենաշնորհ ոլորտների ցանկը (ըստ երկրների), դրանց նկատմամբ ազգային և վերազգային իրավասությունների սահմանը, կարգավորման ընդհանուր մեթոդները և սկզբունքները և այլն : Բնական մենաշնորհ ոլորտների սակագնային կարգավորման մեթոդները և մոտեցումները նույնպես բազմազան են, բայց որպես ընդհանուր սկզբունք կսւրելի է նշել պահանջվող ցուցանիշների ընտրությունը, բնական մենաշնորհների գործունեության վերահսկման հաճախականությունը, շահույթի նորմայի կարգավորումը, սակագների սահմանումը, և այլ ընթացակարգային սկզբունքներ և գործոններ: Այդ մեթոդներից հեղինակը առանձնացրել է սահմանային ծախսերի և միջին ծախսերի վրա հիմնված, շահույթի նորմայի և սակագնի վերին սահմանի կարգավորման մոդելները: Նշված մոդելները, որքան էլ համարվում են համընդհանուր, միանշանակորեն չեն կարող ընդունվել բոլոր բնական մենաշնորհ ճյուղերում ծառայությունների սակագների սահմանման ժամանակ: Դա բնական է, քանի որ յուրաքանչյուր մեթոդ ստեղծվում և գործում է տարբեր և չկրկնվող պայմաններում: Այսինքն, մոդելը պետք է տեղայնացվի տվյալ երկրի օրենսդրությանը համապատասխան, և մոդել ընտրելուց առաջ պետք է հաշվի առնել նոր միջավայրի յուրահատուկ պայմանները, տնտեսական քաղաքականության խնդիրները և տվյալ երկրի առանձնահատկությունները: Բնական մենաշնորհ ընկերությունների արդյունավետ կառավարումը և նշված ճյուղերի պետական կարգավորումը առավելագույնս կարևոր նշանակություն ունի տնտեսության կայուն աճն ապահովելու համար, քանի որ նշված ճյուղերում գործող կազմակերպություններից գրեթե յուրաքանչյուրը իր էական ազդեցությունն է ունենում տնտեսության զարգացման գործընթացում: Работа посвящена проблемам управления естественными монополиями и способам их улучшения. С этой целью были изучены и решены следующие проблемы: изучение природы естественных монополий, их методологические основы, исторические особенности формирования, сущность антимонопольной политики, вопросы управления, оценка их роли в развитии государства и общества, выявление и исследование существующих связей между естественными монополиями и общественными службами, выявление международного опыта управления естественными монополиями, проблемы, принципы, модели тарифного регулирования и их применение в Республике Армения, изучение существующих проблем в сфере естественных монополий и разработка способов повышения эффективности управления сектором на основе полученных результатов, представление особенностей проблем управления естественными монополиями на примере энергетического рынка, оценка роли естественных монополий в жизни экономической системы, выявление факторов, которые оказывают негативное влияние на деятельность компаний, работающих в этой области, поиск путей улучшения правовой базы и тарифной политики на рынках природного газа и электроэнергии. Объектом исследования является сфера естественных монополий РА, а предметом исследования - вопросы повышения эффективности управления компаниями естественных монополий. Первая глава диссертации посвящена изучению основных функций, целей и задач естественных монополий, анализу экономической сущности, анализу антимонопольной политики и законодательства, практики международного монополистического управления и модели тарифного регулирования в этих областях. Вторая глава работы посвящена изучению сфер естественной монополии и их особенностям в Республике Армения, было подвергнуто ситуационному анализу текущее состояние рынков природного газа и электроэнергии, и в конце, в качестве естественной монопольной компании, был проведен анализ эффективности экономической деятельности ЗАО «Газпром Армения». Третья глава диссертации посвящена основам правового регулирования естественных монополий, способам их совершенствования и развития, способам улучшения тарифной политики и методов ценообразования в Республике Армения. Основные научные результаты работы, обусловленные задачами, изложенными в работе, состоят в следующем: В результате всестороннего анализа изучены и выявлены существующие связи в отношении понятий «естественная монополия» и «государственная служба», была обоснована необходимость принятия закона об естественных монополиях, регулирующего сферу деятельности. Были разработаны комплексные решения для секторальных вопросов в отношении политики тарифного регулирования естественных монополий, поскольку некоторые нормативные нормы устарели и не отражают нынешний уровень экономического развития, на основе комплексного изучения систем передачи и распределения природного газа была обоснована возможность перехода к модели либерализации системы распределения природного газа . The Dissertation is devoted to the management issues of natural monopolies and the ways to improve them. To solve the problem in question the following objectives were set and presented in the Dissertation: To study the nature of natural monopolies, their methodological foundations, historical features of the formation, the essence of antitrust policy, management issues, to evaluate their role in the development of the state and society To identify and investigate the existing links between natural monopolies and public services To study the international experience of natural monopoly management, problems, principles, models of tariff regulation and their application in the Republic of Armenia To study the existing problems in the field of natural monopolies and based on the obtained results to develop ways of improving the sector of management, To present the features of the management of natural monopolies on the example of energy market, to evaluate the role of natural monopolies in the life of the economic system, to identify the factors that have a negative impact on the activities of companies involved in this area To find the ways to improve the legal framework and tariff policy in the markets of natural gas and electricity. The object of the research is the sphere of natural monopoly of the Republic of Armenia, and the subject of the research are the issues related to the efficiency increase of natural monopoly companies managament. The first chapter of the Dissertation is devoted to the study of the main functions, goals and objectives of natural monopolies, analysis of the economic nature, analysis of antitrust policy and legislation, the practice of international monopolistic management and the model of tariff regulation in these areas. The second chapter of the Dissertation is devoted to the study of natural monopoly spheres and their features in the Republic of Armenia, the current state of natural gas and electricity markets was subjected to situational analysis, and, in the end, as a natural monopoly company, the efficiency of "Gazprom Armenia” CJSC's economic activity was analyzed. The third chapter of the research is devoted to the basics of the legal regulation of natural monopolies, ways of their improvement and development, ways of improving the tariff policy and pricing methods in the Republic of Armenia. The main scientific results developed in the work are as follows. As a result of a comprehensive analysis, the legal basis, their commonality and differences with regard to the concepts of “natural monopoly” and “public service” have been clarified, and the need to adopt a law on natural monopolies regulating the scope of activity has been justified.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Проблемы управления естественными монополиями (по материалам РА). Management issues of natural monopolies (based on the materials of the Republic of Armenia).
      Uncontrolled Keywords: Хачатрян Айк Левонович, khachatryan Hayk Levon
      Subjects: Economy
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 02 Oct 2019 14:05
      Last Modified: 30 Jan 2020 13:57
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10686

      Actions (login required)

      View Item