Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Արցախի Հանրապետության անտառային դարչնագույն հողերի ագրոքիմիական և ագրոֆիզիկական հատկությունների բարելավումը պարարտանյութերի և մելիորանտների կիրառմամբ

Ֆարսիյան, Նարինե Վլադիմիրի (2019) Արցախի Հանրապետության անտառային դարչնագույն հողերի ագրոքիմիական և ագրոֆիզիկական հատկությունների բարելավումը պարարտանյութերի և մելիորանտների կիրառմամբ. PhD thesis, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (589Kb)
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (3927Kb) | Preview

      Abstract

      Գյուղատնտեսական արտադրությունը յուրաքանչյուր երկրի պարենային անվտանգության կարևոր ճյուղ է: Կարևոր է նաև ճյուղի արդյունավետության բարձրացումը պոտենցիալ ռեսուրսների բացահայտման և հողերի արդյունավետության բարձրացման միջոցով: Արցախի հանրապետության անտառային դարչնագույն հողերի ուսումնասիրությունները և առաջավոր ֆերմերների փորձը պարզել են, որ Արցախում այդ հողերի զգալի մասի բերրիության արդի վիճակն այնպիսին է, որ առանց դրանց բարելավման հնարավոր չէ մշակաբույսերից ստանալ բարձր բերք և ապահովել բարձր տնտեսական արդյունավետություն: Ուստի կարևորվում է պարզել մշակության տակ եղած հողերում մշակաբույսերից ցածր բերք ստանալու պատճառները և մշակել դրանց բարելավման ու բերրիության բարձրացման միջոցառումներ պարարտանյութերի և մելիորանտների կիրառմամբ այն հաշվով, որ բարձրանա նաև բույսերի չորադիմացկունությունը: Արդյունքում ոռոգման ջրի պակասի կամ տեղումների ցածր քանակների դեպքում, որը բնորոշ է Արցախի հանրապետության նաև Ասկերանի տարածաշրջանին, մշակաբույսերից ստացվում է համեմատաբար բարձր բերք: Արդյունքները հիմնավորվել են կարտոֆիլի և աշնանացան ցորենի դաշտային փորձերով: Ուստի այդ հարցերի բացահայտումը և լուծման ուղիների մշակումը խիստ արդիական են և ունեն գիտական ու գործնական կարևոր նշանակություն: Աշխատանքի նպատակն է գիտականորեն հիմնավորել հանքային, օրգանական և կենսաբանական պարարտանյութերի ու մելիորանտների կիրառման արդյունավետությունը հողի ագրոֆիզիկական և ագրոքիմիական հատկությունների բարելավման, խոնավության կուտակման և բույսերի չորադիմացկունության բարձրացման գործում: Նպատակի իրականացնելու համար խնդիր է դրվել հողերի լաբորատոր հետազոտությունների և պարարտացման դաշտային փորձերի ու լաբորատոր հետազոտությունների միջոցով պարզել հողային պայմանների և հանքային, օրգանական, բակտերիական պարար¬տանյութերի ու տարբեր մելիորանտների կիրառման ազդեցությունը կարտոֆիլի և հետազդեցությունը աշնանացան ցորենի աճի, զարգացման, բերքատվության և բերքի որակի ու հիվանդություններով վարակվածության վրա: Արդյունքների մի մասը ներկայացված են աղյուսակներում: Առաջին անգամ Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի պայմաններում ուսումնասիրվել է հանքային, օրգանական, բակտերիական պարարտանյութերի և մելիորանտների կիրառման ազդեցությունը հողի հատկությունների բարելավման և կարտոֆիլի ու աշնանացան ցորենի աճի, զարգացման, բերքատվության և բերքի քիմիական կազմի վրա: Կապ է հաստատվել հողում բույսերին մատչելի սննդատարրերի (NPK) պարունակության, կարտոֆիլի և աշնանացան ցորենի բերքատվության ու պարարտանյութերի ազդեցության ու հետազդեցության միջև: Հետազոտության արդյունքները հնարավորություն են տալիս կիրառել պարարտացման այնպիսի համակարգ, որի դեպքում բարելավվում է հողի ագրոֆիզիկական և ագրոքիմիական հատկությունները, ինչպես նաև կարտոֆիլի սննդառության պայմանները, ապահովվում է սորտին բնորոշ աճ ու բերքատվություն, մեղմվում են հիվանդությունները: Կարտոֆիլի տերևի քիմիա-կան կազմի որոշումը հնարավոր է դարձնում որոշել բույսի սննդատարրերով ապահովվածությունը և սնուցման անհրաժեշտությունը արմատային և արտարմատային եղանակով` այդ նպատակով կիրառելով համապատասխան պարարտանյութեր: Կարտոֆիլի պարարտացման համակարգի հետազդեցության արդյունքում զգալի չափով բարձրանում է հողի բերրիությունը և աշնանացան ցորենի բերքատվությունը: Աշխատանքի վավերացումը և հրատարակված հոդվածները Ատենախոսության հիմնական դրույթները զեկուցվել են ՀԱԱՀ ընդհանուր երկրագործության ամբիոնում (2012-2014թթ.), ՀԱԱՀ-ում կազմակերպված գիտական կոնֆերանսում (2013թ.): Ատենախոսության թեմայով հրատարակվել են 6 գիտական հոդված: Ատենախոսությունը շարադրված է 146 համակարգչային էջի վրա, պարունակում է 41 աղյուսակ, 5 նկար: Այն բաղկացած է ներածությունից, 6 գլուխներից, եզրակացություններից ու առաջարկություններից, օգտագործված գրականության ցանկից, որտեղ ներառված է 152 անուն գրականություն, հավելվածից: Այս գլխում նկարագրվում են Արցախի Ասկերանի շրջանի հողերի ագրոֆիզիկական և ագրոքիմիական հատկությունների ներկա վիճակը, ինչպես նաև տարբեր հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա վերլուծվում են դրանց բարելավման ուղիները: Մանրամասն բնութագրվում են տարածաշրջանի բնակլիմայական պայմանները, ռելիեֆը և տարածված հողատիպերը: Դաշտային հետազոտությունները կատարվել են Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Քռասնի համայնքում, որի բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 750մ, հեռավորությունը Ստեփանակերտից՝ 4,5 կմ: Փորձերը դրվել են 3-4 կրկնողությամբ, փորձամարգերը դաշտում տեղաբաշխվել են ռոնդոմիզային սկզբունքով: Մեկ փորձամարգի մեծությունը կարտոֆիլի փորձերում (սորտը իմպալա) կազմել է 105մ2 (3,5մx30մ=105մ2), իսկ աշնանացան ցորենի փորձերում` 100մ2 (5մx20մ=100մ2), Բոլոր տեսակի դիտարկումները, կենսամետրիկ չափումները, տերևի, հատիկի, պալարի նմուշի վերցնելը, ինչպես նաև բերքի հաշվառումը կատարվել է ըստ կրկնողությունների: Փորձերը դրվել են 3 տարբեր սխեմաներով: Այս փորձի կատարման նպատակն է եղել պարզել հանքային և օրգանական պարարտանյութերի տարբեր համակցությունների և չափաքանակների կիրառման ազդեցությունը հողի ագրոքիմիական ցուցանիշների և կարտոֆիլի աճի, զարգացման, տերևների քիմիական կազմի, բերքատ¬վության և պալարի որակի վրա: Այդ նպատակով դաշտային պարար-տացման փորձերը կատարվել են ըստ թիվ 2-3 աղյուսակներում բերված սխեմայի: На значительной территории лесных коричневых почв Республики Арцах в основном получают невысокий урожай, поэтому важно выяснить причины низкой урожайности и разработать меры по ее улучшению с использованием удобрений и мелиорантов, учитывая также вероятность повышения засухоустойчивости растений. Для обоснования получения высокого урожая полевыми и лабораторными исследованиями были изучены агрофизические и агрохимические свойства почвы, а также влияние минеральных, органических, биологических удобрений и мелиорантов на улучшение свойств почвы, на рост и урожайность картофеля и озимой пшеницы. В опытах на растениях картофеля (опыт N 1 и 2) изучено влияние почвенных условий, удобрений и мелиорантов на рост, развитие, урожайность растений и качество клубней. В опытах на растениях озимой пшеницы (опыт N3) изучено влияние почвенных условий и последействие применения удобрений и мелиорантов на рост, развитие, урожайность растений и качество зерна. Полевые и лабораторные исследования показали, что агрофизические (удельный и объемный вес, пористость, водопроницаемость, водоемкость, механический состав) и агрохимические (гумус, содержание усвояемых питательных элементов) свойства почв значительно оличаются и в основном менее благоприятны для роста и урожайности растений. Установлено, что при применении в системе удобрений азотного, фосфорного, калийного удобрений и навоза в почве повышается количество подвижного азота, фосфора и калия. Это особенно заметно, когда на фоне мине¬ральных удобрений используется навоз или когда на фоне в системе удобрений NPK хлорид калия заменяется обработанным дацитовым туфом (ОДТ), а также на этом же фоне применяется ММ-биоудобрение, создается возможность с помощью химического анализа почвы определить обеспеченность растений картофеля питательными элементами и необходимость применения удобрений. Применение ОДТ способствовало также улучшению агрофизических свойств почвы. Так в вариантах N90P90K90(KCl), N90P90K90 (KCl)+бентонит, N90P90K90 (KCl)+гипс водо¬поглощение почвы колебалось между 31,7-35,7%, водопроницаемость в пределах 68-71 мм/час, емкость поглощения в 100 г почвы составила 28,9-30,0 мг/экв/100 г почвы. Когда же в системе минеральных удобрений хлорид калия заменили ОДТ, а также на этом фоне применили ММ-биоудобрение, вышеуказанные показатели соответственно увеличились на 8,1-18,1; 21,5-26,2 и 12,5-13,9 %, что свидетельствует об определенном улучшении свойств почвы. При замене хлорида калия ОДТ или применении также ММ-биоудобрения из подвижных питательных элементов количество азота по сравнению с контрольным вариантом увеличилось на 65,4-96,1 %, фосфора на 126,9-161,5 и 90,3-119,3 %, калия на 49,5-62,8 и31,6-43,3 %. В опыте N1 на растениях картофеля оптимальный рост растения (длина растений, количество стеблей, масса ботвы, ассимиляционная поверхность листьев) обеспечило одновременное применение навоза и минеральных удобрений, а в опыте N2, когда в системе удобрения N90P90K90 в качестве калийного удобрения применяли обработанный дацитовый туф и на этом фоне также ММ-биоудобрение. В опыте N1 на растениях картофеля высокий урожай клубней 218 ц/га получен в варианте N120P90K90+навоз 30т/га, что по сравнению с контрольным вариантом выше на 50,3 %, а по сравнению с вариантами, где применяли лишь минеральные удобрения или только навоз - на 14,1-26,7 %. В системе удобрения уменьшение количества азота до N90 или увеличение до N150 было также менее эффективным. В опыте N2 на растениях картофеля получен высокий урожай клубней 218-241 ц/г, когда в системе удобрений N120P90K90 в качестве калийного удобрения применяли обработанный дацитовый туф или на этом же фоне ММ-биоудобрение. В указанном варианте прибавка урожая по сравнению с контрольным вариантом составила 38,5-53,5 %, а по сравнению с вариантом N90P90K90 (KCl) - 14,7-26,8 %. В этих вариантах улучшились также качественные показатели клубней картофеля. При нормальном питательном режиме растений картофеля оптимальное количество NPK в листьях варьирует в пределах определенной величины, что дает возможность для сорта «Импала» определить количество обеспеченности NPK. В конце цветения в листьях оптимальное количество азота составило 3,71-4,00 %, фосфора 0,32-0,62 %, калия 3,57-4,64%. С применением удобрений увеличился вынос основных питательных элементов, что особенно заметно в вариантах N90P90K90+навоз 30т/га, N90P90K90 (ОДТ) и N90P90K90 (ОДТ)+ММ-биоудобрения. Применение гипса частично уменьшило вынос фосфора и калия. В опыте N3, где изучалось последействие удобрений и мелиорантов на рост, урожайность и качество зерна озимой пшеницы имело место более длительное последействие, когда для предшествующей культуры (картофель) в качестве калийного удобрения применялся обработанный дацитовый туф или на том же фоне ММ-биоудобрение, а также когда на фоне минеральных удобрений применялся навоз. In the considerable part of the forest brown land areas at the Artsakh Republic very low yield amount is harvested from the grown crops. Thus, it is important to find out the reasons of getting low yield and to develop some improving measures through the application of fertilizers and ameliorants, provided that the plants drought-resistance would also partially increase. As a result we will get economically justified yield from the crops cultivated in dry conditions with lack of irrigation water. For this purpose the agro-physical and agro-chemical properties of the soils through field and laboratory researches have been determined, and then the impact of the use of mineral, organic, biological fertilizers and ameliorants on the improvement of the abovementioned soil properties has been disclosed. The results have been justified through the fertilization experiments of potato and winter wheat. In the experiments on potato (experiment N 1 and 2)the impact of soil conditions and the use of fertilizers and ameliorants on the plants growth, yield capacity and tuber quality have been studied. In the winter wheat experiments (experiment N 3) the aftereffect of soil conditions, use of fertilizers and ameliorants on the plants growth, yield capacity and grain quality has been investigated. The conducted field and laboratory studies have disclosed tat the agro-physical (specific and dimensional weights, porosity, water permeability, water retention capacity, mechanical composition) and agro-chemical (humus, content of the available nutrients) properties of the experimental plots and those of the regional forest brown soils are diverse and very often not favorable for the plants growth and yield capacity. It has been proved that when using nitrogenous, phosphoric or potassium fertilizers and manure in the fertilization system the quantities of mobile nitrogen, phosphorus and potassium increase in the soil, which is more noticeable when manure on the background of mineral fertilizers is used or when the potassium chloride is substituted by the processed dacite tuff in NPK fertilization system and on this background “MM” bio-fertilizer is also used. This enables to disclose the provision rate of potato with nutrients and the need for fertilization through the soil chemical analysis. For example in the variants of N90P90K90 (KCL), N90P90K90 (KCL)+bentonite, N90P90K90 (KCL)+gypsum the soil water absorption capacity fluctuates within the range of 31,7-35,7 %, water permeability within the range of 68-71 mm/hour, the absorption capacity makes 28,9-30,0 mg/eq in 100 g soil. While when in the system of mineral fertilizers the potassium chloride was substituted by PDT or “MM” bio-fertilizer was used, the abovementioned indicators increased by 8,1%-18,1%; 21,5%-26,2% and 12,5%-13,9 % respectively, which testify on the improvement of soil properties to a certain extent. The impact of the fertilizers is more vivid on the content of the available nutrients (NPK) in the soil. Less amount of nitrogen, phosphorus and potassium is observed first in the control variant and then in N90P90K90 (KCL), N90P90K90 (KCL)+bentonite and N90P90K90 (KCL)+gypsum variants. When the potassium chloride was substituted by PDT or “MM” bio-fertilizer in the fertilization system, out of the mobile nutrients the content of nitrogen against the control variant increased by 65,4%-96,1 %, that of phosphorus by 126,9%-161,5% and 90,3-119,3 %, and potassium by 49,5%-62,8% and 31,6%-43,3 %. In the potato experiment N 1 significant growth in the plants was observed (plants height, stalk number, top mass, leaves assimilation surface) when manure and mineral fertilizers had been used simultaneously, in the potato experiment N 2 it was registered, when in the fertilization system of N90P90K90 processed dacite tuff and on this background also “MM” bio-fertilizer had been used. In the potato experiment N 1 the maximum tuber yield has made 218 c/ha, which has been fixed in the variant of N120P90K90+manure 30t/ha, which is higher than that of the control variant by 50,3 % and by 14,1-26.7 % against the variant where only mineral fertilizer or only manure has been used. The reduction of the nitrogen amount up to N90 or its increase up to N150 was also inefficient. In the potato experiment N 2 maximum tuber yield was observed/218-241 c/ha/, when in the fertilization system of N90P90K90 processed dacite tuff or on that background “MM” bio-fertilizer had been used. In the mentioned variants the yield surplus against the control variant has made 38,5% – 53,5 %, and against the N90P90K90 (KCl) variant it makes 14,7-26,8 %. In the mentioned variants the qualitative indicators of the tuber has also improved. In case of sufficient nutrition of the potato plant the absolute and relative amounts of NPK in the leaves fluctuate within certain values. This enables to determine the optimal amounts for the provision of the “Impala” potato variety with NPK. At the end of the blossoming stage the optimal amounts for nitrogen in the leaves make 3,71%-4,00 %, those of phosphorous - 0,32%-0,62 % and the potassium- 3,57-4,64%. Upon the use of fertilizers the output quantity of the main nutrients with the yield has increased, which is more remarkable in the variants of N90P90K90 + manure 30t/ha, N90P90K90 (PDT) and N90P90K90 (PDT) + “MM” bio-fertilizer. The use of gypsum has partially reduced the outputs of phosphorus and potassium.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Улучшение агрохимических и агрофизических свойств лесных коричневых почв Республики Арцах при применении удобрений и мелиорантов. Improvement of agro-chemical and agro-physical properties of the forest brown soils in the Artsakh Republic upon the use of fertilizers and ameliorants.
      Uncontrolled Keywords: Фарсиян Нарине Владимировна, Farsiyan Narine
      Subjects: Agriculture
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 17 Oct 2019 15:22
      Last Modified: 31 Jan 2020 10:21
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10719

      Actions (login required)

      View Item