Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Տարաբնակեցման զարգացման հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում

Պոտոսյան, Վահան Ակսելի (2019) Տարաբնակեցման զարգացման հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (1008Kb)

    Abstract

    ՀՀ-ում լեռնային և բարձր լեռնային տարածքները զբաղեցնում են երկրի ցամաքային տարածքի համապատասխանաբար 18 և 42,5%-ը: Այդպիսի տարածքներում են գտնվում ՀՀ 13 քաղաք և 347 մշտական բնակչությամբ գյուղ, որոնց 2018թ. դրությամբ բաժին էր ընկնում ՀՀ բնակչության 17,3%-ը, մշտական բնակչություն ունեցող բնակավայրերի 37%-ը: ՀՀ ժամանակակից աշխարհաքաղաքական իրավիճակում առանձնակի կարևորություն ունեն նաև սահմանամերձ տարածքները, որոնք զբաղեցնում են երկրի տարածքի մոտ 24%-ը: ՀՀ սահմանամերձ գոտում են գտնվում ՀՀ մշտական բնակչություն ունեցող բնակավայրերի ընդհանուր թվի 20,4%-ը 9 քաղաք և մշտական բնակչություն ունեցող 190 գյուղ (ՀՀ գյուղերի 20,6%-ը): ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, մարդկային ներուժի, տարածքային ու այլ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, ինչպես նաև առկա հիմնախնդիրների լուծումը պայմանավորված է նաև նշված տարածքներում տարաբնակեցման մեջ տեղի ունեցող գործընթացներից, դրանց արդյունավետ կազմակերպումից, առկա հիմնախնդիրների բացահայտումից և կառավարումից: Հետևաբար, ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման արդի վիճակի հետազոտությունը առկա հիմնախնդիրների բացահայտումը և լուծման ուղիների մատնանշումը խիստ արդիական է և ունի գիտա-կիրառական կարևոր նշանակություն: Հետազոտության նպատակն է կատարել ՀՀ լեռնային, բարձր լեռնային և սահմանամերձ տարածքների տարաբնակեցման համալիրային աշխարհագրական հետազոտություն բացահայտել նշված տարածքների բնակչության ու բնակավայրերի տեղաբաշխման, բնակավայրերի մարդաքանակի և տարաբնակեցման տարածքային կառուցվածքի առանձնահատկություններն ու բնորոշ գծերը, տարաբնակեցման շարժընթացի հետ կապված առկա հիմնախնդիրները, մատնանշել լուծման ուղիները: Հետազոտության խնդիրներն են. հիմնավորել ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման աշխարհագրական հետազոտության հիմնահարցերի շրջանակը, կատարել ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման ժամանակակից հենքի ձևավորման վերլուծություն, ցույց տալ ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման ժամանակակից պատկերի առանձնահատկությունները, տարածքային տարբերությունները և բնորոշ գծերը, բացահայտել ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման շարժընթացի ժամանակակից միտումները և առկա հիմնախնդիրները, կատարել սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական բնակավայրերի բնակչության տարիքային կառուցվածքի վերլուծություն և հիմնախնդիրների բացահայտում, կատարել ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում վարչատարածքային բաժանման և տարաբնակեցման տարածքային կառուցվածքի փոխազդեցության վերլուծություն և գնահատում, մատնանշել սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում տարաբնակեցման առկա հիմնախնդիրների լուծման ուղիները: Հետազոտության օբյեկտը ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցումն է, առարկան նշված տարածքներում տարաբնակեցման առկա իրավիճակի, շարժընթացի և հիմնախնդիրների վերլուծությունն ու գնահատումն է, տարաբնակեցման զարգացման ուղիների մատնանշումը: Հետազոտության տեսական ու մեթոդաբանական հիմքը, վիճակագրական և տեղեկատվական սկզբնաղբյուրները: Աշխատանքի համար տեսական ու մեթոդաբանական հիմք են հանդիսացել տարաբնակեցման վերաբերյալ արտասահմանյան և հայ գիտնականների աշխատանքները, առկա տեսական գաղափարներն ու մեթոդաբանական մոտեցումները: Ատենախոսության համար վիճակագրական սկզբնաղբյուրներ են ծառայել «Населенные пункты и населенеие Армянской ССР за 1831-1959 годы», Ереван 1962г. վիճակագրական ժողովածուն, ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի կողմից ՀՀ բնակչության ու բնակավայրերի վերաբերյալ հրապարակված ամենամյա տեղեկատուները, 2001 և 2011թթ-ի մարդահամարների պաշտոնական վիճակագրական տվյալները, տարբեր տարեթվերի «ՀՀ մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով» և «ՀՀ ժողովրդագրական ժողովածուներ»-ում առկա համապատասխան վիճակագրական տվյալները, ՀՀ համայնքների (բնակավայրերի) վարչական տարածքների և հողային ֆոնդի վերաբերյալ Կադաստրի պետական կոմիտեի տվյալները, ՀՀ կառավարության կողմից սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային բնակավայրերի վերաբերյալ համապատասխան որոշումները, ինչպես նաև մեր կողմից կատարված դաշտային հետազոտությունների միջոցով ձեռք բերված նյութերն ու կատարված մշակումների արդյունքները: Հետազոտության ընթացքում կիրառվել են համեմատական- աշխարհագրական, վիճակագրական, քարտեզագրական, մաթեմատիկական մեթոդները, համալիրային, տիպաբանական և հիմնախնդրային մոտեցումները: Պաշտպանվող հիմնադրույթները Հիմնավորվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման աշխարհագրական հետազոտության հիմնահարցերի շրջանակը. բացահայտվել է, որ ՀՀ լեռնային, բարձր լեռնային և սահմանամերձ տարածքներն առանձնանում են տարածքի բնակեցվածության, բնակչության ու բնակավայրերի տեղաբաշխման, բնակավայրերի մարդաքանակի տարածքային առանձնահատկություններով և բնորոշ գծերով, հաստատվել է, որ ՀՀ մարզերի և տարածաշրջանների սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային գյուղական տարածքներն առանձնանում են տարաբնակեցման տարածքային կառուցվածքի և տրանսպորտաաշխարհագրական դիրքի տարբերություններով և առանձնահատկություններով, որն արտահայտվում է տեղական կենտրոնից տրանսպորտային մատչելիության ցուցանիշներով, հաստատվել է, որ վերջին տասնամյակներին ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում տեղի ունեցած գործընթացների պատճառով առաջացել է նշված տարածքների և բնակավայրերի ժողովրդագրական իրավիճակի վատթարացում գրեթե բոլոր տարածաշրջաններում և բնակավայրերում բնակչության թվաքանակի նվազում և բնակչության հիմնական տարիքային խմբերում համամասնությունների խախտում, հիմնավորվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում տարաբնակեցման տարածքային կառուցվածքի և վարչատարածքային բաժանման փոխներգործությունը: մշակվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման աշխարհագրական հետազոտության հիմնահարցերը, առաջին անգամ կատարվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման համալիր աշխարհագրական հետազոտություն և թեմատիկ քարտեզագրում, բացահայտվել են ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման շարժընթացի միտումները, տարածաշրջանային տարբերություններն ու առկա հիմնախնդիրները, կատարվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների գյուղական բնակավայրերի խմբավորում, որոնք միմյանցից տարբերվում են բնակչության տարիքային հիմնական խմբերի առկա կառուցվածքով, ժողովրդագրական իրավիճակի պատկերով և սոցիալ-տնտեսական զարգացման հնարավորություններով, առաջին անգամ կատարվել է ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքներում վարչատարածքային բաժանման և տարաբնակեցման տարածքային կառուցվածքի միջև փոխազդեցության վերլուծություն և գնահատում: Հետազոտության մեթոդական մոտեցումները, ստացված փաստական նյութերը, վերլուծության արդյունքները կարող են օգտագործվել ՀՀ սահմանամերձ, լեռնային և բարձր լեռնային տարածքների տարաբնակեցման արդի վիճակը գնահատելու, համապատասխան տարածաշրջանային քաղաքականություն մշակելու և իրականացնելու համար: Այն կարող է օգտագործվել նաև այդպիսի տարածքների տարածքային զարգացման հայեցակարգերի մշակման, առանձին մարզերի, քաղաքների, համայնքների և բնակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի մշակման աշխատանքներում, բուհական առանձին դասընթացների ուսումնական գործընթացներում: Նախափորձաքննությունը և հրատարակված աշխատանքները: Աշխատանքի տեսամեթոդական հարցերը, պաշտպանվող հիմնադրույթները, գիտական նորույթն ու եզրակացությունները զեկուցվել և քննարկվել են ԵՊՀ աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի գիտխորհրդում, սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրության ամբիոնի գիտական սեմինարներում:Цель исследования-выявлена особенностей и характерных черт размещения населения и поселений, людности поселений, территориальной структуры расселения, а также проблем, обусловленных динамикой расселения, с указанием путей их решения в горных, высокогорных и приграничных районах (ГВПР) РА. Разработаны ключевые вопросы географического исследования расселения в ГВПР РА. Впервые проведено комплексное географическое исследование и тематическое картографирование расселения в ГВПР РА. Выявлены тенденции динамики расселения, региональные различия и проблемы в ГВПР РА. Проведена группировка сельских поселений в ГВПР РА, отличающиеся структурой основных возрастных групп населения, демографической ситуацией и возможностями социально-экономического развития. Впервые проведен анализ и дана оценка взаимосвязи между административно-территориальным делением и территориальной структурой расселения ГВПР РА. На основе полученных результатов исследования сделаны следующие основные выводы и заключения: Комплексное географическое исследование ГВПР РА позволяет выявить особенности и характерные черты современного состояния расселения, выявить тенденции и проблемы процессов развития, указать пути их решения. ГВПР РА характерно крайне неравномерное размещение населения и поселений, значительная разница между показателями заселенности и людности поселений. Людность сельских поселений на вышеупомянутых территориях во многом зависит от размера обрабатываемых земель. 4. Показатели индекса размещения поселений в ГВПР имеют достаточно большую контрастность. Большая часть населения живет в пределах динамичного радиуса. ГВПР отличаются особенностями территориальной структуры расселения и транспортно-географическим положением сельских поселений. 5. За последние три десятилетия абсолютная численность населения сократилась во всех приграничных марзах, кроме Араратского и Армавирского, а в горных и высокогорных районах - за исключением Араратского и Арагацотнского. 6. Сохранение и дальнейшее углубление негативных тенденций в динамике расселения на упомянутых территориях может привести к демографической деградации и постепенной ликвидации малых и небольших сел, сокращению ареала расселения, неэффективному использованию The research aims to reveal the features and characteristics of RA mountainous, high mountainous and frontier areas population and settlements distribution, population number and settlement territorial structure, problems due to settlement dynamics and point out solutions. Scientific novelty: RA borderlands, mountainous and high mountainous areas geographical research key issues have been worked out. For the first time, a complex geographical research of RA frontier, mountainous and high mountainous territories and subject mapping have been done. RA frontier, mountainous and high mountainous areas settlement dynamics tendencies, regional differences and current problems have been revealed. Grouping of RA frontier, mountainous and high mountainous areas rural settlements, which vary with population age structure and demographic situation, have been done. For the first time, the analysis and assessment of interrelations between administrative- territorial division and settlement terriotorial structure in RA frontier, mountainous and high mountainous territories have been done. Based on the research outcomes, the following major conclusions and reccomendations are given: 1) the complex geographical research of RA frontier, mountainous and high mountainous areas enables to reveal the features and characteristics of settlement pattern situation, find out current tendencies and problems in development processes, point out the ways of development. RA frontier, mountainous and high mountainous areas stand out with great disproportion of population and settlements territorial distribution, settledness indexes and population number significant differences. 3) On the whole, rural settlements population number to a greater extent depends on cultivable land size. The index of settlement distribution has a big contrast in RA mountainous and high mountainous areas. Most of population lives inside the dynamic radious. These areas stand out with settlement territorial structure and rural settlements transport-geographical postion. Over the past three decades, the population declined in all of bordeland provinces (excluding Ararat and Armavir) and mountainous and high mountainous areas (excluding Ararat and Aragatsotn provinces): In mentioned areas, settlement dynamics current tendencies preservation and further deepening might cause to the emptying and gradual elimination of demographically unstable tiny and small rural settlements, reduction of populated area, ineffective use of territorial, agricultural and human potential. Mountainous and high mountainous rural settlements with population up to 1000 and borderland villages with population up to 200 are more vulnerable by population age structure. In many cases, there are no large rural settlements matching the vision of amalgamated municipalities (above 3000 population), separated from former regional centres, near or beyond their dynamic radious, which could pretend to become local centres of settlement system in RA frontier, mountainous and high mountainous areas.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Проблемы развития расселения на приграничных, горных и высокогорных территориях Республики Армения. Settlement pattern development problems in RA borderlands, mountainous and high mountainous areas.
    Uncontrolled Keywords: Потосян Ваган Акселевич
    Subjects: Astronomy
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 17 Oct 2019 16:57
    Last Modified: 16 Jan 2020 15:13
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10722

    Actions (login required)

    View Item