Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հայաստանի քնամկների ընտանիքի (Rodentia: myoxidae gray, 1821) ֆաունան և էկոլոգիան

Սարգսյան, Հայկ Մելքոնի (2019) Հայաստանի քնամկների ընտանիքի (Rodentia: myoxidae gray, 1821) ֆաունան և էկոլոգիան. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտական կենտրոն.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (5Mb)

    Abstract

    Մեր օրերի կարևորագույն էկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկը վերաբերում է կենսարազմազանությանը: Հայաստանի ֆաունան աչքի է ընկնում հարուստ կենսարազմազանությամր: Կաթնասունները ֆաունայի կարևորագույն մասն են կազմում: Հանրապետության կաթնասունների դասը ընդգրկում է վեց կարգ և ներառում է 93 տեսակ: Կաթնասունների ամենամեծաքանակ խումբը կրծողների կարգն է (Rodentia), որը բաղկացած է 34 տեսակից (Հայաստանի Հանրապետություն, "Կենսաբանական Բազմազանության Մասին" Կոնվենցիա, Հինգերորդ Ազգային Զեկույց, 2014): Կրծողները կարևոր դեր են կատարում էկոհամակարգերում և իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում սննդային շղթաներում, ունեն նաև մեծ նշանակություն մարդու կյանքում (Tei\/i60T0Ba 2015; Cornils J., et al., 2017; BexHMK B.A., BexHMK 2018): Քնամկների ընտանիքը (Myoxidae) կաթնասունների դասի (Mammalia) կրծողների կարգի (Rodentia) ամենահին ճյուղերից մեկն է: Առ այսօր աշխարհում նկարագրված է քնամկների 26 տեսակ: Քնամկների ընտանիքի ներկայացուցիչները համարվում են «ֆլագման տեսակներ» և գտնվում են միջազգային բնապահպանական կազմակերպությունների ուշադրության կենտրոնում (Lebl K., et al., 2010, 2012; Jean-Pierre A., Jacques M., 2011; Michael S., et al., 2012; Roger T., et al., 2012; Catalina-loana D., Mihaela F., 2013; Gr'egoire C. L., et al., 2013): Քնամկների ընտանիքի նկատմամբ գիտական աշխարհի ուշադրության մասին են վկայում հատուկ այս ընտանիքին նվիրված միջազգային գիտաժողովները, որոնք տեղի են ունենում երեք տարի պարբերականությամբ աշխարհի տարբեր երկրներում (http://dormouseconference.net): Քնամկների որոշ տեսակներ ընդգրկված են տարբեր երկրների (Բելառուս, Լեհաստան, Աիտվա և այլն) Կարմիր գրքերում, ինչպես նաև Ռուսաստանի Դաշնության մի շարք մարզերի Կարմիր գրքերում և Բնության պահպանության միջազգային միության (IUCN) Կարմիր ցուցակում (http://red bookrf. ru/, http://red book, m in priroda. gov. by/, https://www.iucnredlist.org/; Bertolino S., et al., 2008): Երկրռւմ շարունակաբար ընթացող սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները և շրջակա միջավայրի վատթարացումը խիստ բացասաբար են անդրադառնում էկոհամակարգերի, ամբոդջական ֆաունայի և ֆաունայի առանձին տեսակների վիճակի վրա, վտանգելով կենսաբազմազանությունը: Քնամկները կարող են նաև հանդես գալ որպես տարբեր, այդ թվում վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչների կրողներ և փոխանցողներ՝ ինչպես մարդկանց, այնպես էլ ընտանի կենդանիների համար: Տնտեսական նպատակներով բնական տարածքների յուրացման և անտառահատումների պատճառով շատ տեսակների, այդ թվում քնամկների ընտանիքի ներկայացուցիչների բնակության վայրերը անընդհատ կրճատվում են, ինչն էլ իր հերթին վտվտխության է ենթարկում կենդանիների վարքագիծը և նախասիրությունները, առաջացնում սինանթրոպության դրսևորման երևույթներ և դրա հետ կապված հետևանքներ (ՈՅՈքա Ո.Ր. 2015; Սարգսյան Հ., Պապյան Ա., Յավրույան է., 2017): Հայաստանի քնամկներին նվիրված գրական տվյալները պատկանում են 20- րդ դարի սկզբին, սակայն մինչ օրս ճշտված չէ նրանց տեսակային կազմը, բացակայում են ձևաբանական ճշգրիտ տվյալները, ամբողջական չեն տեղեկությունները տարածվածության վերաբերյալ և այլն: Աշխատանքի նպատակը և խնդիրները: Ատենախոսական աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել Հայաստանի քնամկների ընտանիքի (հ^շաէ^) ֆաունան և էկոլոգիան, ամբողջացնել այս ընտանիքին վերաբերող տեղեկությունները: Ատենախոսության հիմնական խնդիրներն են. Վերլուծել քնամկների ընտանիքի ֆաունայի ներկայիս տեսակային կազմը: Պարզել քնամկների ընտանիքի տարածվածությունը Հայաստանում: Ուսումնասիրել քնամկների ընտանիքի էկոլոգիական առանձնահատկությունները սեռերի հարաբերակցությունը պոպուլ|ացիւսյում, տարիքային կազմը, օրական և սեզոնային ակտիվությունը, սննդակարգը: Ուսումնասիրել քնամկների թշնամիներին, մրցակիցներին, մակաբույծներին: Ուսումնասիրել սինանթրոպիզմի դրսևորումը քնամկների ընտանիքի (N/^0x1(136) ներկայացուցիչների մոտ: Կատարել զենետիկական հետազոտություններ' քնամկների տեսակային իսկությունը հաստատելու նպատակով: Առաջին անգամ կատարվել է Հայաստանի քնամկների ընտանիքի (N^0x1(136) ֆաունայի և էկոլոգիայի համալիր ուսումնասիրություն: Կատարվել են քնամկների ձևաբանական հետազոտություններ 10 ձևաբանական ցուցանիշների ընդգրկմամբ: Կատարվել է Հայաստանի քնամկների ֆաունայի տեսակային կազմի գնահատում, գրանցվել է 3 տեսակ, որից մեկը հանրապետության համար առաջին անգամ է հավաստիորեն նշվում, հիմնվելով իրականացված ձևաբանական հետազոտությունների արդյունքների վրա: Հետազոտվել է քնամկների տարածվածությունը Հայաստանի 7 մարզերում, ստեղծվել են քարտեզներ: Ուսումնասիրվել են քնամկների էկոլոգիական առանձնահատկությունները (սեռերի հարաբերակցությունը պոպուլյացիսւյում, տարիքային կազմը, սեզոնային և օրական ակտիվությունը, սննդակարգը): Պարզաբանվել են Հայաստանի քնամկների թշնամիները, մրցակիցները և մակաբույծները: Բացահայտվել է քնամկների ներկայացուցիչների մոտ սինանթրոպիզմի դրսևորման երևույթը Հայաստանում: Առաջին անգամ իրականացվել են գենետիկական հետազոտություններ և գենետիկական եղանակով հաստատվել է այս ընտանիքի ներկայացուցիչների տեսակային իսկությունը: Առաջին անգամ ստացվել է անտառային քնամկան ցիտոքրոմ С օքսիդազայի I ենթամիավորի (СОI) միտոքոնդրիալ գենի թվային կոդը: Ատենախոսությունում ներկայացված տվյալները ամբողջացնում են Հայաստանում քնամկների ընտանիքին վերաբերող տեղեկությունները և ունեն կարևոր տեսական և գործնական նշանակություն մեր երկրի ֆաունայի կենսաբազմազանության համատեքստում: Անտառային քնամկան ցիտոքրոմ С օքսիդազայի I ենթամիավորի (С01) միտոքոնդրիալ գենի թվային կոդի ներմուծումը տվյալների միջազգային բազայում կարող է օգտակար լինել հետագայում այլ հետազոտողների համար տեսակային կազմը գենետիկական եղանակով հաստատելու տեսանկյունից: Գենետիկական հետազոտությունների արդյունքները կարող են օգտագործվել քնամկների հետագա ֆիլոգենետիկ հետազոտություններում: Ատենախոսության տվյալները կարող են ընդգրկվել ուսումնական ծրագրերում, տեսական ձեռնարկներում, ինչպես նաև գործնական և դաշտային աշխատանքների կազմակերպման ընթացքում: Աինանթրոպ տեսակների, սինանթրոպության երևույթին և մակաբույծներին վերաբերող տեղեկությունները կհետաքրքրեն գյուղատնտեսության և առողջապահության ոլորտի մասնագետներին և կնպաստեն մարդու և կենդանիների հիվանդությունների ու մակաբույծների դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցառումների կազմակերպմանը:Работа посвящена изучению фауны и экологии семейства соневых (Myoxidae) Армении - уточнению видового состава, распространения, биологических (морфологических) и экологических особенностей (соотношения полов, возрастного состава, суточной и сезонной активности, рациона питания), а также выявлению врагов, конкурентов и паразитов. Для подтверждения видовой принадлежности проведено генетическое исследование методом баркотинга митохондриальной ДНК. Исследования проводились в 7 марзах республики (как северных, так и центральных и южных), охватывающих основную часть территории республики. На территории республики отмечено 3 вида семейства соневых (Myoxidae): лесная соня (Dryomys nitedula Pallas, 1778), большая соня (Glis glis Linnaeus, 1766), садовая соня (Eliomys quercinus Linnaeus, 1766). Садовая соня для фауны Армении достоверно отмечена впервые (по результатам проведенных морфологических исследований). Согласно морфологическим данным, среди представителей семейства соневых Армении самой крупной является большая соня, самой мелкой-лесная соня. У всех видов соневых самцы по морфологическим показателям отличаются от самок: лесная соня- по всем 10 показателям, большая соня-по 7 показателям. Самцы крупнее самок. Представители семейства соневых встречаются во всех 7 марзах, наиболее широкое распространение отмечено в двух северных марзах -Лори и Тавуш. Самым распространенным и многочисленным видом в Армении является лесная соня, которая встречалась во всех 7 марзах и преобладала в сборах по количеству особей. Несмотря на агрессивное поведение соневых, в окрестностях Агарцин и р. Блдан, зарегистрировано совместное проживание всех трех видов. Изучение экологических особенностей показало, что в популяции соотношение полов составляет 1:1. В возрастной группе преобладают особи до одного года (50-55%). По результатам кольцевания большинство особей в возрасте до одного года не доживает до весны, так как, видимо, не успевают запастись необходимым количеством жира и подготовиться к зимней спячке. В ходе изучения рациона питания соневых обнаружено, что все 3 вида питаются как растительной, так и животной пищей. Соотношение растительной и животной пищи зависит от времени года и среды обитания. В рационе питания садовой и лесной сони доля животной пищи больше, чем у большой сони, что может быть дополнительным свидетельством более близких родственных связей между этими видами. У особей всех трех видов зафиксирована высокая степень зараженности экто- и эндопаразитами. Среди эктопаразитов обнаружены блохи, вши и клещи, а из эндопаразитов - гельминты (нематоды, цестоды, трематоды). Экстенсивность заражения эктопаразитами составила 70-90%, эндопаразитами - 90%. Средняя экстенсивность заражения эктопаразитами всех видов составила 74,4%. Самая низкая зараженность зафиксирована у представителей большой сони (֊65%). Более высокая зараженность лесной сони и садовой сони, возможно, связана с преобладанием в их рационе пищи животного происхождения и, соответственно, с большей склонностью к хищничеству. Почти во всех северных районах Армении у соневых отмечено явление синантропизма, что можно объяснить тем, что, с одной стороны, северные районы более густо населены людьми, а с другой - изобилием соневых, в связи с более благоприятными для них условиями в этих районах. Генетические исследования подтвердили видовую принадлежность сонь. Впервые получен цифровой код I субъединицы митохондриального гена цитохрома С оксидазы (С01) лесной сони, который отсутствовал в международной базе данных. Данные, представленные в диссертационной работе, в значительной степени дополняют и обобщают информацию о семействе соневых Армении, имеют теоретическое и практическое значение в контексте биологического разнообразия. Результаты исследований могут быть учтены работниками сельского хозяйства и здравоохранения, а также использованы в вузах-при составлении программ по зоологии, экологии и др. Ввод цифрового кода I субъединицы митохондриального гена цитохрома С оксидазы (СОI) лесной сони в международную базу данных может быть полезен для подобного рода генетических исследований. Результаты генетического анализа могут быть использованы в дальнейшем для решения ряда вопросов филогении данной группы. The work is devoted to the study of the fauna and ecology of the dormouse family (Myoxidae) of Armenia - clarification of the species composition, spreading, biological (morphological) and ecological features (sex ratio, age composition, daily and seasonal activity, diet) and also revealing ther enemies, competitors and parasites. For the authenticity of the species affiliation a genetic study was performed using the barcoding method of mitochondrial DNA. Studies were conducted in 7 regions (north, central and south regions) which are covering the most of the territory of the republic. There are 3 species of family of dormouse (Myoxidae) recorded in the Republic of Armenia: forest dormouse (Dryomys nitedula Pallas, 1778); edible dormouse (Glis glis Linnaeus, 1766); garden dormouse (Eliomys quercinus Linnaeus, 1766). Garden dormouse is mentioned confidently for the first time (based on the results of current morphological research). According to morphological data the biggest representative of dormouse family is edible dormouse, the smallest is the forest dormouse. Males of the forest dormouse prevails over females in all 10 indicators, and males of edible dormouse - in 7 indicators. Males are biggger than females.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Фауна и экология семейства соневых (Rodentia: myoxidae gray, 1821) Армении. The fauna and ecology of the dormouse family (Rodentia: myoxidae gray, 1821) of Armenia.
    Uncontrolled Keywords: Саргсян Айк Мелконович, Sargsyan Hayk
    Subjects: Biology
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 18 Oct 2019 14:57
    Last Modified: 15 Jan 2020 09:31
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10731

    Actions (login required)

    View Item