Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Տայքը IV դ.-XI դ.սկիզբ (պատմաաշխարհագրական քննություն)

Նազարյան, Լիանա Սաշայի (2019) Տայքը IV դ.-XI դ.սկիզբ (պատմաաշխարհագրական քննություն). PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (349Kb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (3263Kb) | Preview

      Abstract

      Տայքը, կիսելով պատմական Մեծ Հայքի բազմաթիվ նահանգների ու երկրամասերի ճակատագիրը, այժմ գտնվում է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության կազմում' արժանանալով այն նույն ճակատագրին' ինչ մյուսները. հայ ժողովրդի բնաջնջում, բնակավայրերի ավերում և անվանափոխում, հոգևոր ու մշակութային արժեքների ոչնչացում և յուրացում, հայկական հետքերի խաթարում: Սակայն, Տայքի խեղաթյուրումն ու հայկականության վերացումը սկիզբ է առել դեռևս զարգացած միջնադարում վրացիների կողմից: Հայկական այդ երկրամասը և հարևան Գուգարք նահանգի Կղարջք գավառը դարձան Բագրատունիների այն ճյուղի բնօրրանը, որտեղից ծնունդ առան և զարգացած միջնադարում հզոր ու կենտրոնացված թագավորություն ստեղծեցին վրաց Բագրատունիները: Այն գոյատևեց մինչև XIX դ. սկիզբը: Միայն այս հանգամանքն արդեն իսկ բավարար է հասկանալու համար դրացի վրաց ժողովրդի կյանքում Տայքի խաղացած մեծ դերը: Ելնելով այդ երկրամասում քաղկեդոնականության տարածման ու վրաց եկեղեցու գերակայության, տեղի հոգևոր կյանքում վրացերեն գիր ու գրականության օգտագործման, բնակչության շրջանում վրաց տարրի ստվարացման, աղբյուրների կողմից տարածքին ու բնակիչներին վրացի կամ «Վրաց երկիր» կոչելու հանգամանքներից, դեռևս միջնադարից սկսած վրաց իրականության մեջ փորձ է արվում Տայքը, հարևան որոշ գավառների հետ, ներկայացնել որպես վրացական պատմական երկրամաս: Ավելին, վրացի հետազոտողները ժխտում են հայության գոյությունն ու դերն այդ տարածքներում: Սակայն նրանք որքան էլ փորձեն Տայքը դիտարկել վրացական երկրամաս, որը, իբրև թե, Ք.ա. II դ. գրավվել էր Հայոց արքա Արտաշես Ա-ի (Ք.ա. 189-160) կողմից, իսկ VIII-IX դդ. կրկին վերադարձվել Վրաց պետությանը, այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն բազմաթիվ փաստեր ու ապացույցներ, որոնք, հաճախ շրջանցվելով, փաստում են հակառակը: Իսկ դրանց անտեսումը ունի միայն մեկ վկայություն. խուսափել ճշմարտությանն առերեսվելուց: Հետևաբար, Տայքի պատմության տարբեր ժամանակաշրջանների ուսումնասիրության յուրաքանչյուր փորձ չափազանց կարևոր ու արդիական է: Ատենախոսության նպատակն է քննել ու վեր հանել հայկական պատմական այդ երկրամասի պատմաաշխարհագրական պատկերը, քանզի Տայքը հայկական և օտար միջնադարյան աղբյուրներում հիշվում է զանազան անվանումներով, իսկ նրա կառավարիչները մեծ մասամբ կոչվում են վրացիներ կամ իբերներ: Բացի այդ, հետագա դարաշրջաններում Տայքն օտար աղբյուրներում դիտվում է գերազանցապես իբրև վրացական էթնիկական ու հոգևոր-մշակութային ամբողջություն, ինչի հիմքերն իրականում դրվել են ավելի վաղ: Հետևաբար, Տայքի «վրացականացման» գործընթացի հիմքերն ու պատճառները հասկանալու համար մեր առջև խնդիր ենք դրել հետազոտել և վեր հանել. Տայքը որպես «Աշխարհացոյց»-յան Մեծ Հայքի նահանգ իր գավառների դասավորությամբ, էթնիկ կազմով, լեզվական ու դավանանքային առանձնահատկությամբ: Պարզել «Տայք» երկրանվան ծագումը, հայկական ու օտար աղբյուրներում դրա փոփոխություններն ու վերջիններս պատճառները: Ուսումնասիրել Տայքում քաղաքական իշխանության ձևավորման հիմքերը: Բացահայտել Բագրատունիների վրացական ճյուղի ծագումը և հայկականի հետ արմատական կապը: Պարզել Բագրատունիների վրացական ճյուղի առաջացման ստույգ ժամանակը, զբաղեցրած տարածքներն ու իշխանության սահմանները: Քննել այդ երկրամասում Կուրապաղատության և թագավորական իշխանության ստեղծումը: Ուսումնասիրել Տայքի պատմության հատկապես այնպիսի կարևորագույն մի ժամանակարջան, ինչպիսին Դավիթ Կուրապաղատի գահակալման շրջանն է (X դ. երկրորդ կես): Պարզել վերջինիս տոհմաբանությունը, լուսաբանել նրա արտաքին ու ներքին քաղաքականությունը և իշխանության «կտակումը» Բյուզանդական կայսրությանը: Ատենախոսության ժամանակագրական շրջանակներն ընդգրկում են Տայքի IV դ. մինչև XI դ. սկիզբն ընկած ժամանակահատվածի պատմաաշխարհագրական քննությունը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ վերոնշյալ խնդիրների ուսումնասիրությունը պահանջում է անդրադառնել այդ երկրամասում քրիստոնեության տարածմանը, ապա քաղկեդոնականության ներթափանցմանն ու արմատավորմանը, ինչի հետևանքով էլ Տայքն աստիճանաբար դարձավ «վրացական», ինչպես նաև իշխանությունների ձևավորմանն ու գոյությանը մինչ այնտեղ Բագրատունիների հաստատումը, որոնք փաստում են Տայքի հայկական լինելը: Ատենախոսությունը գրվել է հայ և օտար բազմաթիվ աղբյուրների պատմահամեմատական, գիտական անաչառ քննության և վերլուծության մեթոդաբանությամբ: Կատարվել են ձեռքի տակ եղած փաստերի վերլուծություն, դրանց պատմահամեմատական քննություն, տեղեկությունների ու վկայությունների համադրում և ճշգրտում: Նախկինում կատարված հետազոտությունների ու ուսումնասիրությունների նկատմամբ ևս ցուցաբերվել է քննական մոտեցում: Փորձ է արվել նոր փաստերի վերհանմամբ կամ հների նորովի պարզաբանմամբ համադիր քննել տարաբնույթ, երբեմն նաև իրարամերժ տեղեկություններն ու տեսակետները: Ատենախոսությունը քննարկվել և հրապարակային պաշտպանության է երաշխավորվել ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի Միջին դարերի պատմության բաժնի կողմից: Ատենախոսության հիմնական դրույթներն արտացոլվել են հեղինակի հրատարակած 9 հոդվածներում: Ներկա հետազոտությունն իր ժամանակագրական ընդգրկմամբ և քննվող հարցերի ամբողջությամբ իրականացվել է առաջին անգամ: Տարաբնույթ սկզբնաղբյուրների և գիտական ուսումնասիրությունների վերլուծության հիման վրա լուսաբանվել են Տայքի խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի պատմաաշխարհագրությանը վերաբերող այնպիսի հիմնահարցեր, ինչպիսիք են երկրամասում էթնո-դավանանքային փոփոխությունները, այնտեղ քաղկեդոնականության տարածումն ու արմատավորվելը և դրանց հետևանքները: Աշխատանքի գիտական արժևորման տեսանկյունից հատկապես կարևոր է նաև այն փաստը, որ առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ են դրվում Վրաստանի Ձեռագրերի Ազգային կենտրոնի արխիվային անտիպ ֆոնդում պահվող փաստաթղթեր, որոնցով ապացուցվում է, որ մինչև XX դ. սկիզբը Տայքում դեռևս ապրում էին հայախոս հայեր և գոյություն ունեին հայկական համայնքներ: Ատենախոսության գիտական նորույթներից է նաև Բագրատունիների վրացական ճյուղի ծագմանն քննությունը հատկապես վրացական աղբյուրների հիման վրա, որոնցով էլ հաստատվում է նրանց իրական, այն է հայկական ծագումը, ինչն անտեսվում է վրացի գիտնականների կողմից: Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել վաղ և զարգացած միջնադարի պատմությամբ ու աշխարհագրությամբ, ինչպես նաև Բագրատունիների վրացական ճյուղի պատմությամբ հետաքրքրվողների և ուսումնասիրողների համար: Հետազոտության արդյունքները նաև կարող են օգտակար լինել այդ երկրամասի հետագա դարաշրջանների պատմության, ժողովրդագրության և պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրման համար: Թեմայի ուսումնասիրման համար առաջնային նշանակություն ունեն միջնադարյան հայկական և վրացական աղբյուրները, որոնք լույս են սփռում Տայքի պատմաաշխարհագրական, քաղաքական, ինչպես նաև էթնո- դավանանքային խնդիրների մութ կողմերի վրա: Տայքը որպես Մեծ Հայքի վարչական և աշխարհագրական միավոր, ներկայացված է հայկական այնպիսի արժեքավոր ու եզակի մի աղբյուրում, ինչպիսին է «Աշխարհացոյց»-ը իր ընդարձակ և համառոտ խմբագրություններով: Այդ կոթողային երկի շնորհիվ է, որ հնարավորություն է ստեղծվում ծանոթանալու խնդրո առարկա նահանգի գավառներին, դրանց անվանումներին, տեղադրությանն ու սահմաններին: Տայքի որոշ բնակավայրերի վերաբերյալ տեղեկություններ են պահպանվել մի շարք հայ պատմիչների երկերում: Դրանց համադրությունը թույլ է տալիս որոշակիորեն ուրվագծելու նահանգի բնաաշխարհագրական պատկերը, գնահատել ռազմաստրատեգիական նշանակությունը, ճշտել ամրոցների ու բերդերի տեղադրությունը և այլն: Այդ աղբյուրներից են Փավստոս Բուզանդի, Եղիշեի, Մովսես Խորենացու և Ղազար Փարպեցու երկերը, որոնց շնորհիվ հնարավորություն է ստեղծվում վստահաբար փաստելու Արշակունիների արքայատոհմի գահակալման և դրանից հետո' նախարարական համակարգի գոյության շրջանում, Տայքը հայ նշանավոր տներից մեկին Մամիկոնյաններին պատկանելը: Տայքի հոգևոր դասի վերաբերյալ նյութեր կարելի է քաղել ոչ միայն պատմիչների երկերից, այլև չափազանց վստահելի ու արժեքավոր վավերագրերի ժողովածու «Գիրք թղթոց»-ից : Այդ վավերագրերի քննությամբ կարելի է արձանագրել Տայքի հոգևոր առաջնորդների տեղն ու դիրքը Հայ առաքելական եկեղեցու աստիճանակարգում, ինչպես նաև մինչև !ճ-ճ դդ. նրանց' անբաժանելի լինելը: «Գիրք թղթոց»-ի տեղեկությունները լրացնում են նաև Ուխտանեսի, Սեբեոսի, Մովսես Կաղանկատվացու և այլոց աշխատությունները, թեև նրանք հաճախ սահմանափակվում են եկեղեցական ժողովներին մասնակցած Տայքի հոգևոր հովվի միայն անվան հիշատակումով կամ էլ երկրամասի վերաբերյալ հակիրճ հաղորդումներով: Այդ տեսանկյունից բացառություն չէ Ղևոնդը, որի երկը, թեև շատ համառոտ անդրադարձ ունի Տայքին, սակայն լույս է սփռում այնպիսի կարևորագույն հարցի վրա, ինչպիսին է Արմինիա ոստիկանության գոյության ընթացքում հայ-վրացական սահմանաբաժանումը: Պատմիչի տեղեկությունների արժեքներից է նաև հեղինակի հայ-արաբական հակամարտությունների ու դրանց հետևանքների ականատես լինելը: Հայոց կաթողիկոս ու պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցու երկը կարևորվում է իր ապրած ժամանակաշրջանի իրադարձությունների մասին մանրամասն ու եզակի հաղորդումներով: Հովհաննես Դրասխանակերտցին է վկայում Բագրատունիների վրացական ճյուղի ներկայացուցիչ Ատրներսեհ Բագրատունու արքայական թագի արժանանալու իրողությունը: Նա նկարագրում է Հայոց արքա Սմբատ Ա-ի (890-914) և Ատրներսեհի (899-923) փոխհարաբերությունները' վերջինիս կոչելով «Վրաց իշխան», «Վրաց կուրապաղատ», ապա նաև' «Վրաց թագավոր»' չմեկնաբանելով այդ կոչումները: Փոխարենը վկայում է, որ Տայքն Ատրներսեհի : Փոխարենը վկայում է, որ Տայքն Ատրներսեհի տիրույթն էր, և որ նա ընդունում էր Հայոց արքայի գերիշխանությունը: Դրասխանակերտցու տեղեկություններն արժեքավոր ու եզակի են ոչ միայն հայոց, այլև վրաց պատմության ուսումնասիրման համար: Թեև, նրա վկայությունները հնարավորություն են տալիս լուսաբանելու երկու երկրների պատմության բազմաթիվ մութ կողմեր, սակայն հարուցում են նաև նոր հարցեր ու դժվարություններ հատկապես երբ նա Տայքի կառավարչին բնորոշում է «վրաց» եզրույթով: Ուստի պատմիչի հաղորդումներին պետք է անդրադառնալ վերապահումով և նման դեպքերում հիմնավոր պարզաբանումներ տալ:Настоящая диссертация посвящена изучению ряда историко-географических вопросов, касающихся области Тайк Великой Армении IV-начала XI вв. Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения, списка использованных источников и литературы, а также приложения-родословных и карт. Во введении обоснованы актуальность и новизна темы диссертации, приведены цель и задачи, хронологические рамки, источниковая база исследования и историографический очерк. Первая глава настоящего исследования «Историко-географический и этно¬религиозный облик Тайка (IV - начала XI вв.)» посвящена как изучению местоположения провинций области в соответствии с обширной статьей «Ашхарацуйца», так и освещению подробных сведений о жителях Тайка в раннесредневековых источниках. Указанные источники свидетельствуют о том, что область до VIII в. находилась во власти Армении, а подавляющее большинство ее населения составляли армяне. Исследуется также распространение халкедонизма в области, вследствие чего местных жителей часто именовали «грузинами», что также послужило причиной переименования области в дальнейшем. На основании конфессиональной принадлежности в византийских источниках Тайк именуется Иверией, однако в арабских источниках его армянское название сохраняется. Эта глава также показывает, что распространение халкедонизма встретило сопротивление со стороны местного населения и только в VIII-IX вв. принятие халкедонизма правящей элитой Тайка привело к его укреплению в области. Однако Тайк с IV по IX вв. оставался епархией Армянской Апостольской Церкви со своим епископом. Во второй главе «Формирование власти в Тайке (IV в. - первая четверть IX в.)» представлены основы формирования политической власти в Тайке, свидетельствующие, что область, будучи вотчиной рода Мамиконянов, была неотъемлемой частью политической жизни Великой Армении вплоть до середины VIII в., когда часть провинции перешла под контроль Грузинского государства. С конца VIII в. Тайк переходит к видной армянской династии Багратуни. Именно в это время ответвление последней, обосновавшееся в Тайке и соседнем Кларджке, положило начало грузинской ветви Багратидов. В этой главе также освещены происхождение грузинской ветви Багратидов, время и масштабы ее возникновения. В третьей главе «Власть в Тайке в 30-х годах IX в.-начале XI в.» приведены сведения о разделении грузинской ветви Багратидов на ветви Тайка и Кларджка, установлении царской власти и укреплении авторитета Атрнерсеха I и его потомков. В этой главе также подробно излагается история правления Давида Куропалата, его происхождение, внутренняя и внешняя политика, завещание власти Византии и другие вопросы. В выводах обобщены основные результаты и заключения диссертации. В Приложении к диссертации приведены генеалогическое дерево грузинской ветви Багратидов согласно исторических источников (таблица 1-8), а также одно генеалогическое дерево и две карты: «Область Тайк Большой Армении согласно «Ашхарацуйцу» и «Тайк конца VIII в. — начала Х в.», составленные соискателем. This dissertation is related to the elucidation and study of a series of historical- geographical issues of Tayk province of Armenia Major in the period covering from the IV c. AD - the beginning of the XI c. The dissertation is composed of an introduction, three chapters, conclusions, list of used sources and literature, appendix with family trees and maps. The introduction presents the relevance of the topic, the scientific novelty, the purpose and issues of the research, the chronological framework, the sourceological base and the studies concerning the main issue. In the first chapter entitled “The historical-geographical and ethno-confessional image of Tayk (the IV c. AD - the beginning of the XI c.)”, the disposition of the cantons of the province are examined according to the extensive editing of “Ashkharhatsoyts”, as well as the scanty information of the sources of the Early Medieval Ages on the settlements and cantons of Tayk is elucidated. Their mentioning attests that the region used to be fully within the Armenian principalities up to the VIII c. and the predominant majority of the local population was Armenian. The circumstance of spreading Chalcedonian confession and in its result calling the local population “Georgian” is given which also lies in the basis of changing the name of the region. Tayk is called also Iberia in Byzantine sources on confessional basis whereas in Arabic sources it continous to preserve the Armenian base of the name. In that chapter it is also shown that the spread of Chalcedonian faith faced the opposition of the local ordinary population and only the adoption of Chalcedonian faith by the ruling upper class in the VIII-IX cc. resulted in its strengthening in the region. However, from the IV c. AD up to the end of the IX c. it continued to remain a diocese of the Armenian Apostolic Church with its bishop. In the second chapter entitled “The formation of principality in Tayk (the IV c. AD - the first vicennium of the IX c.)” the bases of formation of political authority in Tayk is shown, that Tayk, being a clan ownership of the Mamikonyan - one of the princely houses, was an inseparable part of the political life of Armenia Major up to the half of the VIII c. when a part of the province passed under the dominance of the Georgian state and by the end of the VIII c. it passed to one of the prominent Armenian kin - the Bagratuni. It was in that period that a branch of the latter, having settled in Tayk and neighbouring Kgharjk, laid the foundation of the Georgian branch of the Bagratuni. In this chapter the origin of the Georgian branch of the Bagratuni, the period of foundation of their principality and fiefdoms are given. In the third chapter entitled “The principality of Tayk from the 30s of the IX c. up to the beginning of the XI c.” the separation of the Georgian branch of the Bagratuni into the branches of Tayk and Kgharjk, the foundation of a kingdom and the authority of Atrnerseh I and his generations are given. In this chapter the history of the period of the principality of David Curapalates, his ancestral origin, the internal and external policy, bequeathing his principality to Byzantium and other issues are observed in detail. In the conclusions the main provisions and results of the dissertation are summarized. In the appendix of the dissertation the family trees of the Georgian branch of the Bagratuni based on the sources (table 1-8), as well as a family tree and two maps - “Tayk province of Armenian Major according to ‘Ashkharhatsoyts’” and “Tayk from the end of the VIII c. - the first half of the X c” compiled by the dissertator are given.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Тайк IV-начала XIвв. (историко-географическое исследование).Tayk in the IV c. ad.-the beginning of the XI c. (Historical-geographical study).
      Uncontrolled Keywords: Назарян Лиана Сашаевна, Nazaryan Liana Sasha
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 01 Nov 2019 17:21
      Last Modified: 14 Feb 2020 10:23
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10757

      Actions (login required)

      View Item