Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

ՀՀ բնակչության ժամանակակից միգրացիայի աշխարհագրական վերլուծությունը

Մանասյան, Հայկ Մաքսիմի (2019) ՀՀ բնակչության ժամանակակից միգրացիայի աշխարհագրական վերլուծությունը. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (1208Kb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (2847Kb) | Preview

      Abstract

      Արդի դարաշրջանում բնակչության միգրացիաները զանգվածային և գլոբալ բնույթ են կրում՛ պատճառահետեւանքային բազմակողմանի փոխադարձ կապերի մեջ գտնվելով հասարակության մեջ տեղի ունեցող քաղաքական, տնտեսական, սոցիալ-ժողովրդագրական և էթնո-մշակութային գործընթացների հետ: Բնակչության միգրացիայի առանձին կողմերի ուսումնասիրությամբ զբաղվում են բազմաթիվ գիտություններ, որոնց համակարգում առանձնահատուկ տեղ է գրավում աշխարհագրությունը, մասնավորապես' հասարակական աշխարհագրությունը (ՀԱ): Դա բացատրվում է հետևյալ երկու հանգամանքներով. ա) բնակչության միգրացիան սոցիալ-տարածական երևույթ է և զգալի ազդեցություն է թողնում հասարակության տարածքային կազմակերպման վրա, բ) բնակչության միգրացիան համալիրային երևույթ է, և, նկատի ունենալով աշխարհագրական հետազոտության ինտեգրալ ներուժն ու համակարգային բնույթը, աշխարհագրությունն այլ գիտությունների համեմատ ավելի պատրաստ է իրականացնելու միգրացիայի բազմակողմանի և փոխկապակցված տարածաժամանակային և համալիրային ուսումնասիրություններ: Բնակչության միգրացիայի մասշտաբներն ավե[ի մեծ են լինում, և դրանց ազդեցությունն ու հետևանքներն առավել ցայտուն են դրսևորվում այն երկրներում ու տարածաշրջաններում, որտեղ վերջին երկու-երեք տասնամյակներին հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում տեղի են ունեցել համակարգային և արմատական փոփոխություններ: Այդպիսի երկրների թվին է պատկանում նաև Հայաստանի Հանրապետությունը (ՀՀ), որտեղ անկախացումից հետո տեղի ունեցած քաղաքական, տնտեսական և սոցիալ-ժողովրդագրական տեղաշարժերն առաջացրել են բնակչության արտագաղթի մեծ ալիքներ: Այդ ամենի արդյունքում երկրից արտագաղթում է տարեկան միջին հաշվով բնակչության 1,5%-2%-ը: Ներկայումս հրատապ են դարձել ՀՀ բնակչության միգրացիայի աշխարհագրական ուսումնասիրությունները, քանի որ բնակչության արտաքին և ներքին միգրացիոն տեղաշարժերը պատճառահետևանքային սերտ կապերի մեջ են գտնվում հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում տեղի ունեցող գործընթացների հետ և շարունակում են զգալի ազդեցություն թողնել տնտեսության զարգացման և տարածքային կազմակերպման վրա: ՀՀ բնակչության միգրացիայի առաջացրած սոցիալ-տնտեսաաշխարհագրական բազմաբնույթ հիմնախնդիրները ՀՀ ռազմավարական անվտանգային շահերի տեսանկյունից էապես մեծացնում են մարզերի և համայնքների բնակչության արդի միգրացիոն տեղաշարժերի տարածաժամանակային և համալիրային բազմակողմանի ուսումնասիրությունների իրականացման անհրաժեշտությունն ու հրատապությունը: Հետազոտության նպատակն է կատարել ՀՀ բնակչության միգրացիայի համաւիրային և տարածաժամանակային աշխարհագրական վերլուծություն, բացահայտել և գնահատել միգրացիոն տեղաշարժերի արդի վիճակը, պատճառահետևանքային կապերը և ազդեցությունը հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների զարգացման և տարածքային կազմակերպման վրա: Հետազոտության նպատակին հասնելու համար մեր առջև դրել ենք հետևյալ հետազոտական խնդիրները: Վերլուծել և ընդհանրացնել բնակչության միգրացիայի աշխարհագրական հետազոտության արդի տեսական գաղափարներն ու մեթոդաբանական մոտեցումները, փորձել դրանց օգտագործմամբ մշակել ՀՀ բնակչության միգրացիայի աշխարհագրական հետազոտությունների հիմնական ուղղությունները, մակարդակները, մեթոդներն ու մոտեցումները: Բացահայտել ՀՀ բնակչության արդի միգրացիոն հոսքերի ձևավորման քաղաքական, տնտեսական, սոցիալ-ժողովրդագրական և էթնո-մշակութային գործոններն ու պայմանները, պարզել դրանց կապը միգրացիայի տարածաժամանակային փոփոխությունների հետ: Վեր հանել միգրացիայի տարածաշրջանային առանձնահատկությունները, պարզել տարբեր տիպի և մեծության բնակավայրերի բնակչության միգրացիոն տրամադրվածությունները, դրանք առաջացնող համապետական և համայնքային գործոններն ու հիմնախնդիրները: Բացահայտել բնակչության միգրացիայի և տարաբնակեցման փոխադարձ կապերը, առանձնացնել միգրացիոն առումով առավել խոցելի տարաբնակեցման կենտրոններն ու բնակավայրերի տիպերը: Վերլուծել միգրացիայի տնտեսական, սոցիալ-ժողովրդագրական, քաղաքական և էթնո-մշակութային տարածաշրջանային հետևանքներն ու հիմնախնդիրները, կանխատեսումներ անել միգրացիայի հնարավոր մասշտաբների և ուղղությունների վերաբերյալ: Գիտականորեն հիմնավորված առաջարկություններ անել ՀՀ բնակչության միգրացիայի կարգավորմանն ուղղված պետական քաղաքականության մշակման և իրականացման ժամանակ աշխարհագրական գործոնների հաշվառման ուղղությամբ: Հետազոտության օբյեկտը ՀՀ բնակչության ժամանակակից արտաքին և ներքին միգրացիոն տեղաշարժերն են, իսկ հետազոտության առարկան՛ ՀՀ բնակչության միգրացիաների տարածաժամանակային փոփոխություններն ու առանձնահատկությունները, հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների տարածքային կազմակերպման հետ ունեցած փոխադարձ կապերը: Ատենախոսության համար տեսական և մեթոդաբանական հիմք են հանդիսացել բնակչության միգրացիայի վերաբերյալ առկա տեսական գաղափարներն ու մեթոդաբանական մոտեցումները, հայ և արտասահմանյան գիտնականների աշխատանքները: Որպես տեղեկատվական հիմք են ծառայել ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության, ՀՀ Միգրացիայի պետական ծառայության, ՀՀ Կենտրոնական բանկի, միջազգային և տեղական կազմակերպությունների կողմից իրականացված մշակումներն ու հետազոտությունները, պաշտոնական տեղեկատվությունները, ինչպես նաև մեր կողմից կատարված սոցիալ-աշխարհագրական դաշտային հետազոտության արդյունքները: Հետազոտության ընթացքում կիրառվել են վերլուծության և համադրման, համեմատական-աշխարհագրական, արտարկման, մաթեմատիկական, վիճակագրական, սոցիոլոգիական, քարտեզագրական մեթոդներ և համալիրային, տիպաբանական, տարածական, տարածաժամանակային, հիմնախնդրային մոտեցումներ: Առաջին անգամ համադրելով տարածաժամանակային և համալիրային մոտեցումները' իրականացվել է ՀՀ բնակչության ժամանակակից միգրացիայի համակողմանի հասարակական-աշխարհագրական ուսումնասիրություն: Բացահայտվել են բնակչության արտաքին միգրացիայի փուլերը, արդի միտումներն ու տարածաշրջանային առանձնահատկությունները, դրանց կապերը քաղաքական, տնտեսական և սոցիալ-ժողովրդագրական գործընթացների հետ: Անկախության բոլոր տարիների համար մեր կողմից հաշվարկված ՀՀ մարզերի, բոլոր քաղաքների և նախկին վարչական շրջանների (ՆՎՇ) գյուղական բնակչության միգրացիայի սալդոյի (ՄՍ) ցուցանիշներով առանձնացրել ենք դրանց խմբերն ու տարածաշրջանային տիպերը: Բացահայտվել են ՀՀ մարզերի, տարբեր մեծության և տեղադիրք ունեցող բնակավայրերի բնակչության միգրացիոն տրամադրվածությունները, դրանց ձևավորման տեղական-համայնքային և համապետական գործոններն ու հիմնախնդիրները, միգրացիոն հնարավոր տեղաշարժերի աշխարհագրական նախապատվությունները: Բացահայտվել են ՀՀ բնակչության միգրացիայի տարածաշրջանային քաղաքական, տնտեսական և սոցիալ-ժողովրդագրական հետևանքներն ու հիմնախնդիրները, առանձնացվել են միգրացիոն տեսանկյունից առավել խոցելի քաղաքներն ու տարաբնակեցման կենտրոնները: Կանխատեսումներ են արվել ՀՀ և նրա մարզերի միգրացիոն գործընթացների սպասվող միտումների վերաբերյալ, առաջարկություններ են արվել միգրացիայի պետական կարգավորման ուղիների ու առաջնահերթությունների որոշման դեպքում տարածաշրջանային առանձնահատկությունների և պայմանների հաշվառման վերաբերյալ: Հաստատվել է միգրացիայի տարածաժամանակային օրինաչափությունների կապը տնտեսական, քաղաքական և սոցիալ-ժողովրդագրական տարբեր գործընթացների հետ: Հիմնավորվել է անկախության տարիներին տարածության և ժամանակի մեջ Հայաստանի բնակչության արտաքին միգրացիայի բացասական սալդոյի համընդհանուր և համատարած բնութը: Սոցիալ-աշխարհագրական հետազոտություններով հիմնավորվել են ՀՀ մարզերի, տարբեր տեղադիրքի և մեծության քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի բնակչության միգրացիոն բարձր տրամադրվածությունները, դրանց ձևավորման պայմանների և միգրացիոն նախապատվությունների տարածքային տարբերությունները: Հիմնավորվել է, որ ՀՀ տարաբնակեցման համակարգի կառուցվածքային և տարածական տեղաշարժերն ավելի շատ պայմանավորված են արտաքին, քան թե ներքին միգրացիոն տեղաշարժերով: Հաստատվել են խորհրդային տարիների համեմատությամբ անկախության տարիներին բնակչության ներքին միգրացիաների ոչ մեծ մասշտաբները, դրանց միակենտրոն բնույթն ու աննշան դերը ուրբանիզացման գործընթացներում: Ստացված փաստական նյութերը, մեթոդաբանական մոտեցումները և հետազոտության արդյունքները կարող են գիտական հիմք հանդիսանալ ՀՀ Միգրացիայի պետական ծառայության համար' ՀՀ բնակչության միգրացիայի արդի իրավիճակը գնահատելու և կարգավորման արդյունավետ քաղաքականություն մշակելու գործում, ինչպես նաև կարող են օգտագործվել ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության կողմից ՀՀ տարածքային զարգացման հայեցակարգերի մշակման, մարզերի և քաղաքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի իրականացման աշխատանքներում: Հետազոտության արդյունքները, փաստական նյութերը և մեթոդական մշակումները կարելի է օգտագործել նաև բուհական ուսումնական գործընթացներում: Հետազոտության հիմնադրույթները և արդյունքները զեկուցվել և տպագրվել են միջազգային և հանրապետական նշանակության գիտաժողովներում. «Modern problems of geography and anthropology» Proceedings of International Conference, Tbilisi, 2015 «Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության զարգացման և տեղաբաշխման ժամանակակից հիմնախնդիրները» հանրապետական գիտաժողով, ԵՊՀ, Երևան, 2015 «Հայկական լեռնաշխարհ» հանրապետական գիտաժողով, ՀՊՄՀ, Երևան, 2015 Աշխատանքի տեսական ընդհանրացումները և եզրակացությունները զեկուցվել և քննարկվել են ԵՊՀ Աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի սոցիալ- տնտեսական աշխարհագրության ամբիոնի սեմինարներում: Ատենախոսության հիմնական արդյունքները հրապարակվել են գիտական իննը հոդվածներում: Աշխատանքը բաղկացած է ներածությունից, 4 գլխից, եզրակացություններից և առաջարկություններից, գրականության ցանկից և հավելվածից: Աշխատանքը շարադրված է 157 էջի վրա: Ընդգրկում է 5 քարտեզ, 38 նկար (դիագրամ և սխեմա), 6 աղյուսակ և հավելվածը: Ատենախոսության առաջին գլուխը վերաբերում է բնակչության միգրացիայի աշխարհագրական հետազոտության տեսական և մեթոդաբանական հարցերին: Բնակչության միգրացիաները սոցիալ-տնտեսական տարածական բարդ և համալիրային երևույթներ են և գտնվում են տարբեր հասարակական գիտությունների (տնտեսագիտություն, սոցիոլոգիա, ժողովրդագրություն, հասարակական աշխարհագրություն) հետաքրքրությունների կենտրոնում, քանի որ դրանք կապված են հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների հետ և զգալի ազդեցություն են թողնում սոցիալ-ժողովրդագրական և տնտեսական- քաղաքական տարբեր գործընթացների վրա: Բնակչության միգրացիան, լինելով տարածական երևույթ, իր բնույթով նախ և առաջ աշխարհագրական է և որոշակի առումով արտահայտում է տարբեր տարածքների և բնակավայրերի փոխհարաբերությունների բնույթը: Դրանով է բացատրվում միգրացիոն գործընթացների նկատմամբ աշխարհագրության առանձնահատուկ հետաքրքրությունը: Սակայն աշխարհագրությունը չպետք է սահմանափակվի միայն միգրացիայի տարածական կողմերը ուսումնասիրելով, քանի որ, միգրացիան, լինելով բարդ սոցիալ-տարածական երևույթ և մարդկանց վրա բազմաթիվ և բազմապիսի գործոնների ազդեցության հետևանք, պահանջում է նաև տարածաժամանակային ու համաւիրային ուսումնասիրություններ, որտեղ միգրացիա երևույթը, հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտների հետ ունեցած իր տարաբնույթ փոխադարձ կապերով, պետք է դիտվի մեկ ամբողջական տարածական համակարգի մեջ: Актуальность и важность географического исследования миграции населения объясняется двумя обстоятельствами: а) миграция населения - это социально-пространственное явление и оставляет значимое влияние на территориальную организацию общества, б) миграция населения - это комплексное явление, и имея ввиду интегральный потенциал и системный характер географического исследования, география по сравнению с другими науками более готова реализовать всесторонние и взаимосвязанные пространственно-временные и комплексные исследования миграции. Цель исследования - выполнить комплексный и пространственно-временной географический анализ миграции населения РА, выяснить и оценить современное состояние миграционных движений, причинно-следственные связи и воздействие на развитие и территориальную организацию разных сфер общественной жизни. Для достижения цели исследования перед нами были поставлены следующие исследовательские задачи: Выяснить политические, экономические, социально-демографические, этно-культурные факторы и условия, формирующие современные миграционные потоки населения РА. •Выяснить региональные особенности миграции, научно обосновать взаимосвязь миграции с экономическими и социально-демографическими процессами регионов и отдельных поселений. Сделать научно обоснованные предложения, чтобы во время разработки и реализации государственной политики по урегулированию миграции населения РА учитывались географические факторы. Объект исследования - современные внешние и внутренные миграции населения РА, а предмет исследования - пространственно-временные изменения и региональные особенности миграции населения РА и их взаимосвязи с территориальной организацией разных сфер общественной жизни. Первая глава работы посвящена методологическим и теоретическим вопросам исследования миграции населения, вторая глава - масштабам, направлениям и причинам внешней миграции населения РА, третья глава - пространственно¬временному анализу миграционных движений населения РА, четвертая глава - общественно-географическим последствиям миграции населения РА и их проблемам регулирования и прогнозирования миграции населения РА. Научная новизна работы: Впервые было сделано всестороннее и целостное общественно-географическое изучение современной миграции населения РА. Выяснились этапы и современные тенденции внешней миграции населения РА и их связи с политическими, экономическими, социально-демографическими процессами. Выяснились общественно-географические последствия миграции населения РА, структурные и территориальные сдвиги системы расселения под воздействием внутренней и внешней миграции. В настоящее время все компоненты системы расселения, населенные пункты разных величин и типов участвуют в миграционных процессах, при том почти все типы поселения имеют отрицательные показатели сальдо миграции. По сравнению с советскими годами объемы внутренней миграции уменьшились, а направления изменились. В настоящее время миграция населения утратила бывшую важную роль в урбанизационных процессах. В диссертации были сделаны анализы и прогнозирования ожидаемых тенденций миграционных процессов РА и ее регионов, а также были сделаны предложения на счет учета региональных условий и особенностей при государственном урегулировании миграции. Relevance and importance of a geographical research of population migration is explained by two circumstances: a) population migration is a socio-spatial phenomenon and have significant impact on the territorial organization of society, b) population migration is a complex phenomenon, and taking into account the integral potential and the systemic feature of a geographical research, in comparison with other sciences geography is more ready to implement comprehensively and interrelated spatio-temporal and complex researches of migration. The aim of the research is to implement the complex and spatio-temporal geographical analysis of the population migration of the RA, to find out and estimate the current state of the migratory movements, relations of cause and effect as well as impact on the development and the territorial organization of different spheres of social life. To achieve our research goals we put the following poblems for us: To find out political, economical, socio-demographic and ethno-cultural factors and conditions affecting to the formation of the contemporary migration flows of the population of the RA. To find out regional features of the migration, to substantiate scientifically interrelation of the migration with economical and socio-demographic processes of the regions and separate settlements. To make scientifically based recommendations for considering geographical factors in the process of development and implementation of state policy for regulation of population migration of the RA. The research object is the contemporary external and internal migrations of the population of the RA, and the research subject is the spatio-temporal changes and regional features of the population migration of the RA and their interrelation with the territorial organizations of different spheres of the social life. The first chapter of the work concerns to the methodological and theoretical issues of the research of population migration, the second chapter deals with the scales, the directions and the reasons of the external migration of the population of the RA, the third chapter focuses on the spatio-temporal analysis of migratory movements of the population of the RA, the forth chapter concentrates on human geographic consequences of the population migration of the RA and the problems of regulation and forecasting of the population migration of the RA. Scientific novelty: For the first time a comprehensive and complex socio-geographical study of the contemporary population migration of the RA has been conducted. The stages and the current trends of the external population migration of the RA and their relations with political, economical, socio-demographic processes have been revealed. Human geographic consequances of the population migration of the RA, the structural and territorial shifts in the settlement system with the influence of the internal and external migration have been found. Currently, all components of the settlement system, settleme

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Географический анализ современной миграции населения Республики Армения. Geographical analysis of the contemporary population migration of the RA.
      Uncontrolled Keywords: Манасян Айк Максимович, Manasyan Hayk
      Subjects: Earth Science
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 20 Nov 2019 09:08
      Last Modified: 17 Feb 2020 09:17
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10758

      Actions (login required)

      View Item