Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունները

Մնացականյան, Նունե Ստեփանի (2019) Հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունները. PhD thesis, Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարան.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (3451Kb)
    [img] PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (2032Kb)

      Abstract

      Վերջին տասնամյակներում Հայաստանի Հանրապետությունում և արտերկրում հատուկ կարիքներ ունեցող անձանց նկատմամբ դրսևորած հումանիստական վերաբերմունքի արմատական փոփոխությունները լուրջ հետաքրքրություն առաջացրեցին այն մասնագետների շրջանում, ովքեր իրենց տեսական և գործնական հետազոտություններով առավելագույնս բացահայտեցին հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների հետ տարվող սոցիալ հոգեբանական աշխատանքների բնույթը, պայմանները, միջոցները, առանձնահատկությունները սոցիալական տարբեր միջավայրերում: Այս ենթատեքստում որոշակի ուսումնասիրություններ են կատարվել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների ընտանիքներում: Պարզվում է, որ տնտեսական, կրթական, առողջական հիմնախնղիրների շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ծնողական վերաբերմունքի խնդիրը: Ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկություններն առավել ցայտուն դրսևորվեցին նախադպրոցական և կրտսեր դպրոցական տարիքի հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների շրջանում, քանի որ այս տարիքում մնացած խնդիրներին ավելանում են նաև կրթության և հասարակության մեջ ներառման դժվարությունները: Հատուկ կարիքներով երեխաներին հասարակության մեջ ներառելու գործընթացում հիմնականում կարևորվում է այս երեխաների նկատմամբ հասարակության հարգալից, մարդասիրական, ընդունող վերաբերմունքի ձևավորումը և անտեսվում է երեխայի ինքնավերաբերմունքն ու ինքնաընդունումը, երեխայի ինքնաընկալման վրա իր ամենամոտ շրջապատի ընտանիքի և հատկապես ծնողների վերաբերմունքի հոգեբանական ազդեցությունը: Առաջանում է հակասություն հատուկ կարիքներով երեխայի ինքնաընդունման և շրջապատի, միջավայրի ընկալումների միջև, որը հնարավոր է հարթել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի նկատմամբ ծնողական ընդունող և դրական վերաբերմունք ձևավորելու նոր ուղիներ գտնելու միջոցով: Այսպիսի հարցադրման պարագայում առավել ևս ակնհայտ է դառնում հիմնախնդրի ուսումնասիրության արդիականությունը և փորձարարական ուսումնասիրությունների իրականացման անհրաժեշտությունը բացահայտելու ծնողական վերաբերմունքի դրսևորման սոցիալ- հոգեբանական նոր օրինաչափությունները հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների ընտանիքներում: Հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի ուսումնասիրությունները (Ա. Ի. Ակատով, Տ. Գ. Բոգդանովւս, Ս. Դ. Զաբրամնայւս, Ե. Ն. Աեկոմցևւս, 0. Ա. Ֆեդոսեևւս, Վ. Վ. Տկւսչյովա, Լ,. Մ. Կոլպակովսւ, Ե. Մ. Մաստյուկովա, Ե.Ա.Սավինա Բ. Սփոք և ուրիշներ) մեծամասամբ իրականացվել են մայրերի շրջանում' կարևորելով մոր գերակա դերր որպես հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի հիմնական խնամակալի: Մինչդեռ հիմնախնդրի վերաբերյալ բազմաթիվ վերլուծությունների շարքում գրեթե անտեսվում է հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի ինքնավերաբերմունքի և հոր ազդեցությունր նրա հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի դրսևորման վրա: Հետազոտության նպատակն է բացահայտել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի դրսևորման և նրանց անձնային առանձնահատկությունների միջև առկա կապը երեխայի նակատմամբ ընդունող վերաբերմունքի ձևավորմանը միտված համապատասխան ուղիներ գտնելու համար: Եթե ծնողների կողմից երեխայի հատուկ կարիքների հանդեպ դրսևորվի օբյեկտիվ և ընդունող վերաբերմունք, ապա այն կվերածվի հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի ինքն ա ընղուն ման հիմնական պայմանի, իսկ ծնողների ցածր ինքնագնահատականը կհանգեցնի ընտանիքում հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի նկատմամբ մերժողական (բացասական) վերաբերմունքի: Վերլուծել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների նկատմամբ ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների վերաբերյալ մասնագիտական գրականությունը: Ուսումնասիրել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների ծնողների ինքնագնահատականի մակարդակները: Բացահայտել ծնողի ինքնագնահատականի ազդեցությունը հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի նկատմամբ ծնողական վերաբերմունքի դրսևորման վրա: Ուսումնասիրել հատուկ կարիքներով երեխաների վերաբերմունքն իրենց ծնողների նկատմամբ: Ուսումնասիրել «ծնող-երեխա» փոխհարաբերությունները հատուկ կարիքներով երեխա ունեցող ընտանիքներում: Հետազոտության օբյեկտը ծնող-հատուկ կարիքներ ունեցող երեխա հարաբերությունն է, հետազոտության առարկան' հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների հանդեպ ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունը: Հոր ցածր ինքնագնահատականով է պայմանավորված հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի հանդեպ ծնողների մերժողական վերաբերմունքը, որը փաստական առումով հատուկ կարիքների հանդեպ բացասական վերաբերմունքի փոխանցումն է երեխային, ինչն էլ իր հերթին անդրադառնում է հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի ինքնաընդուման ու ինքնավերաբերմունքի ձևավորման վրա: Աշխատանքում հատուկ կարիքով երեխայի հանդեպ ծնողների ինքնագնահատականով պայմանավորված վերաբերմունքի ուսումնասիրմամբ սկիզյշ է դրվում ընտանիքում հատուկ կարիքներով երեխայի հանդեպ վերաբերմունքի հետազոտման նոր մոտեցումների: Ելնելով վերոգրյալից' մեր կողմից կազմակերպվել և անցկացվել են հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների նկատմամբ ծնողական վերաբերմունքի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկությունների մեթոդաբանական, տեսական և փորձարարական հետազոտություններ: Առաջին անգամ հայ իրականության մեջ վերլուծվում են հատուկ կարիքներով երեխաների հայրերի և մայրերի ինքնագնահատականների ցուցանիշները, նրանց վերաբերմունքի դրսևորումներն իրենց հատուկ կարիքներով երեխայի նկատմամբ: Տեսափորձարարական աշխատանքում ներկայացված են այն հիմնական վերլուծություններն ու մոտեցումները, որոնցով լրացվում են առաջադրված խնդրի ուսումնասիրությունները սոցիալ-հոգեբանական հետազոտությունների ոլորտում: Հատուկ կարիքներով երեխա ունեցող հայ ընտանիքներում իրականացված հետազոտության արդյունքները համալրում են ընտանիքի վերաբերյալ սոցիալ-հոգեբանական մոտեցումները: Փորձարարական տվյալներն ընդլայնում և խորացնում են հոգեբանական պատկերացումները նախադպրոցական և կրտսեր դպրոցական տարիքի բնածին հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների ընտանիքներում միջանձնային հարաբերությունների, ծնողների հոգեբանական առանձնահատկությունների և իրենց հատուկ կարիքներով երեխաների հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի սոցիալ հոգեբանական առանձնահատկությունների մասին: Հիմնախնդրի վերաբերյալ աշխատանքում տեղ գտած մոտեցումները հնարավորություն են տալիս հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների սոցիալականացման և հասարակության մեջ ներառման նոր ռազմավարություն մշակելու' կարևորելով ոչ միայն հասարակության կողմից նրանց նկատմամբ սոցիալապես ընդունելի վերաբերմունքի ձևավորումը, այլև հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի ինքնավերաբերմունքի, ինքնաընդունման և ինքնակայացման համար նրա ընտանիքի և, առաջին հերթին, ծնողների վերաբերմունքի ազդեցությունը: Ներկայացված գործնական առաջարկները, հետազոտության մեթոդներն ու մեթոդիկաները կարող են կիրառվել հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների ընտանիքների հետ խորհրդատվական, հոգեախտորոշման, հոգեշտկման և սոցիալ-հոգեբանական վերակւսնգնողական աշխատանքներում: Հետազոտության տեսա մեթոդաբանական հիմք են ծառայել Վ.Ն.Մյասիշչևի մշակած հարաբերությունների հայեցակարգերը, Ս.Սեդրակյանի առաջարկած ընտանեկան դերերի վերաբերյալ հետազոտությունները, հատուկ կարիքներ ունեցող երեխայի ընտանիքի հետ աշխատանքի և ընտանիքի հոգեբանության համակարգային մոտեցումն ըստ Վ.Վ. Տկւսչևւսյի, Լ,.Ի.Ակաւոովի, Է.Գ.Էյդեմիլլերի, Վ.Վ.Յուսւոիցկիի, ծնող-երեխա հարաբերությունների վերաբերյալ ԼԼ.Յա.Վարգւսյի, Վ.Վ.Սւոո|ինի, Ա.Ս. Սպիվակովսկայայի, Բ.Սպոկի, Լ,.Մ.Կոլպակովայի, ինքնագնահաւոականի վերաբերյալ Կ.Ռոջերսի, Ս.Ռուբինշտեյնի, Լ.Վիգոտսկու, Վ.Սատիրի, Բ.Զեյգարնիկի, ԼԲորոզդինւսյի, Ս.Կուպերսմիթի և այլոց մոտեցումները: Աշխատանքի տեսական ուսումնասիրման հիմք են ծառայել նաև Ե.Մ. Մաստյուկովայի, Ա.Գ.Մոսկովկինայի, Ի.Ի. Մամայչուկի, Տ.Գ. Բոգդանովայի, Տ.Ա. Դոբրովոլսկու, Ի.Վ.Դոբրյւսկովի, Օ.Վ.Զաշիրինսկու, Մ.Մ. Սեմագոյի, Ա.Մ. Շիպիցինայի, Ի.Յ. Աւչենկոյի, Գ.Ա. Միշինայի, Օ.Ա.Ֆեդոսեևայի, Ա.Ֆրոմի, Ե.Ի.հյոլոստովայի, Զ.Բոուլբիի, Ս.Ա.Ռուբինշտեյնի, Ա.Ռ.Մալլերի, Ե.Ն.Աեկոմցևայի, Ռ.Սկինների, Ա. Միլլերի, Ա.Բ.Շնեյդերի, ԼԼՀւսրրիսի, Մ.Բրիստոլի և ուրիշ այլ հեղինակների կողմից տարբեր համախտանիշներով հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ընտանիքների, երեխայի հատուկ կարիքներով պայմանավորված սթրեսի, այս երեխաների հանդեպ ծնողների վերաբերմունքի ուսումնասիրությունները: Հետազոտության մեթոդներն են գիտատեսական գրականության համակարգային վերլուծությունը, փորձարարական տվյալների որակական և քանակական վերլուծությունը, հետազոտության արդյունքների մաթեմատիկական վերլուծությունը, հոգեբանական հետազոտության ավանդական մեթոդներից դիտումը, զրույցը, թեստերի մեթոդը, ինչպես նաև սոցիոմետրիկ փորձի և սոցիոգրամի մեթոդը: Ստացված արդյունքների հավաստիությունն ապահովվել է առաջադրված խնդիրներին համարժեք հոգեբանական հետազոտման մեթոդների և մեթոդիկաների ընտրությամբ, որոնց արդյունքները ենթարկվել են մաթեմատիկական և վիճակագրական մշակման: Հետազոտության արդյունքների փորձարկումներն ու ներդրումները: Հետազոտական աշխատանքի հիմնական դրույթները, իրականացման ընթացքն ու ստացված արդյունքները պարբերաբար քննարկվել են Գործնական հոգեբանության և սոցիոլոգիայի «Ուրարտու» համալսարանի հոգեբանության ամբիոնի մեթոդական և տեսական սեմինարներում: Տեսական մոտեցումներն ու հետազոտության մեթոդական հանձնա¬րարականներն օգտագործվել են նաև ԳՀՍ «Ուրարտու» համալսարանի ուսումնական գործնական աշխատանքների ընթացքում: Ստացված արդյունքներն ու գործնական առաջարկները ներդրվել են Երևանի թիվ 2 հատուկ (օժանդակ) դպրոցի, Երևանի լսողության խանգարումներ ունեցող երեխաների հատուկ կրթահամալիրի, «Մանկական զարգացման հիմնադրամ» մանկական կենտրոնի և «Ֆիլանտրոպ» բարեգործական հասարակական կազմակերպության կենտրոնի' հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաների և նրանց ընտանիքների հետ իրականացվող սոցիալ- հոգեբանական աջակցման աշխատանքներում:: обусловлена радикальными изменениями гуманистического отношения к людям с особыми нуждами в Республике Армения и за рубежом за последние десятилетия, а также необходимостью новых подходов исследования самопринятия детей с особыми нуждами и отношения к ним со стороны родителей. Цель исследования выявлять существующая связь между проявлениями отношений родителей к своим детям с особыми нуждами и их личностными особенностями с намерением поиска соответствующих путей формирования приемлемого отношения родителей к своим детям. Гипотеза исследования: Если родители проявят объективное и приемлемое отношение к особым нуждам своего ребенка, то это станет основным условием самопринятия ребенка с особыми нуждами, а низкая самооценка родителей приведет к отвергающему отношению к детям с особыми нуждами в семье. Изучить научную литературу о социально-психологических особенностях отношения родителей к ребенку с особыми нуждами. Исследовать уровень самооценки родителей, имеющих детей с особыми нуждами. Выявлять влияние самооценки родителей на родительское отношение к своим детям с особыми нуждами. Исследовать отношение детей с особыми нуждами к родителям. Исследовать взаимоотношение «родитель-ребенок» в семьях с детьми с особыми нуждами. Низкая самооценка отца обуславливает отвергающее отношение родителей к ребенку с особыми нуждами, которое фактически является переносом отрицательного отношения к особым нуждам ребенку, и влияет на формирование его самопринятия и самоотношения. С изучением родительского отношения к детям с особыми нуждами, обусловленного самооценкой родителей, начинается новый подход к исследованию этих отношений. Впервые в армянской действительности анализируются показатели самооценки отцов и матерей, проявления их отношения к своим детям с особыми нуждами. Теоретическое и практическое значение исследования: Полученные результаты расширяют и углубляют представления о межличностных отношениях в семьях, где есть дети с особыми нуждами дошкольного и младшего школьного возраста, о психологических особенностях родителей и о социально-психологических аспектах их отношения к своим детям с особыми нуждами. Предложенные практические рекомендации, методы и методологии могут применяться при консультативных, психодиагностических и социально-психологических реабилитационных работах с семьями, имеющие детей с особыми нуждами. Достоверность полученных результатов обеспечена выбором соответствующих к предложенной задаче психологических методов и методик изучения, результаты которых были математически и статистически обработаны. Испытания и внедрения результатов исследования. Результаты исследовательской работы были обсуждены и внедрены в методических и теоретических семинарах кафедры психологии университета “Урарту”, в практических учебных работах, а также в работах социально-психологической реабилитации в специальной школе номер 2 г. Еревана, в специальном учебном комплексе для детей с нарушением слуха г. Еревана, в детском центре “Фонд детского развития” и в благотворительной общественной организации социально¬психологического содействия семьям с детьми с особыми нуждами “Филантроп”. Структура работы: диссертация состоит из введения, трех глав, заключения, практических рекомендаций, списка литературы и приложения. По теме диссертации опубликовано 9 научных статей. Thesis for a degree ofPsychological Sciences, Speciality 19.00.03 "Social Psychology (interpersonal relationships, family, age-related, pedagogical group activities)". The actuality of the research is conditioned by radical changes in the humanistic attitude towards people with special needs in the Republic of Armenia and abroad over the past few decades, with the need for new approaches to the self-acceptance of children with special needs and the importance of investigating parental treatment towards them. The aim of the research is to identify the connection between parental treatment of a child with special needs and their personality traits for finding appropriate ways to develop a child-accepting attitude. If parents have an objective and acceptable attitude towards the child's special needs, it will be the major condition for a child with special needs for self-acceptance. In the contrary, the low self-esteem of parents will result in rejecting (negative) attitudes towards a child with special needs in the family. Analyze professional literature on the issue of socio-psychological peculiarities of parental treatment towards children with special needs. Study self-esteem levels for parents of children with special needs. Identify the impact of parental self-esteem on parental treatment of a child with special needs. Examine the attitude of children with special needs towards their parents. Examine the parent-child relationship system in families where there is a child with special needs. Scientific novelty. The father's low self-esteem conditions the parents' disparaging attitude towards a child with special needs, which, in fact, is a transfer of negative attitudes towards special needs to the child, which affects the child's self-acceptance and self-esteem. By the study of the parental attitude towards a child with special needs is put forward a new approach of the study of the attitude towards the child with special needs in the family. For the first time in Armenian reality, the indicators of fathers and mothers' self¬esteem and their attitude towards their child with special needs are examined and analyzed. Theoretical and practical significance of the thesis. The results obtained enlarge and deepen the perceptions of interpersonal relationships in families of children of pre-school and junior high school age, psychological peculiarities of their parents and socio-psychological peculiarities of the treatment towards children with special needs. Presented practical suggestions, research methods and methodologies can be used in counseling, psychosocial and social-psychological rehabilitation activities for children with special needs. The credibility of the results obtained was based on the selection of methods and methodologies of adequate psychological research, which were matched to mathematical and statistical processing. Research results and investments. The results of the research work were discussed and implemented at the Methodological and theoretical seminars of the Chair of Psychology at the University of Urartu, in educational work, in Yerevan Secondary Special School # 2, in Yerevan Special Educational Complex for Children with Hearing Impaired, in “the Children's Development Fund” children's Center, in “Philanthrop''charity NGO works of social and psychological support to children with special needs and their families. Structure of the Dissertation: The work consists of an introduction, three chapters, a conclusion, practical recommendations, a literature list and an annex. The total volume of the thesis is 142 pages.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Социально-психологическое особенности родительского отношения к детям с особыми нуждами. The social-psychological peculiarities of the parental attitude towards children with special needs.
      Uncontrolled Keywords: Мнацаканян Нуне Степановна, Mnatsakanyan Nune Stepan
      Subjects: Psychology
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 21 Nov 2019 15:11
      Last Modified: 01 Feb 2020 09:45
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10767

      Actions (login required)

      View Item