Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում

Հակոբյան, Գայանե Լևոնի (2019) Սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (4Mb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (3443Kb) | Preview

      Abstract

      XX դ. վերջին և XXI դ. առաջին տասնամյակներում աշխարհում ընթացող միգրացիոն գործընթացները, որոնք ունեն կամավոր, բռնի կամ հարկադրված բնույթ, ընդգրկում են մեծ մասշտաբներ ներառելով հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներ ու բազմաթիվ էթնիկ հանրույթներ: Հայաստանը ևս անմասն չի մնացել այս գործընթացից: Հայ ժողովրդի համար արտագաղթը նոր երևույթ չէ, սակայն այսօր այն մեծ չափերի է հասել դառնալով Հայաստանի առջև ծառացած կարևոր հիմնախնդիրներից: Այս պայմաններում ներգաղթը լուրջ դերակատարում կարող է ունենալ ոչ միայն ժողովրդագրական և տնտեսական, այլև սոցիալական և մշակութային հետևանքներով: Ցեղասպանությունից հետո ձևավորված հայկական սփյուռքը և աշխարհի տարբեր երկրներում հայկական համայնքների գոյությունը հզոր ներուժ են համարվում Հայաստանի Հանրապետության (այսուհետև' ՀՀ) ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսա- կան, քաղաքական, մշակութային զարգացման առումով: Հայաստանի անկախացումից հետո սփյուռքահայերի մոտ ակտիվացել է թե' կամավոր, թե' ծագման երկրների տնտե¬սական ու պատերազմական իրավիճակի հետևանքով դեպի հայրենիք միգրացիան: Նմանատիպ գործընթաց սկսվեց նաև սիրիահայ համայնքում, երբ 2011 թ. Սիրիայում ընթացող պատերազմի պատճառով սիրիահայերի մի մասը տեղափոխվեց ՀՀ: Ազգային պատկանելիության գիտակցումն ու հայրենիքի հիշողությունը միասնականացնում են հայերին՝ որպես ազգ, բայց և այնպես, հաղորդակցության ժամանակ վեր հանում միմյանց ճանաչելու և հարմարվելու դժվարությունները: Սիրիահայերը, որ ապրում էին այլ քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների համակարգում, այլ կրոնական ու մշակութային միջավայրում, տեղափոխվեցին բոլորովին նոր սո- ցիալ-մշակութային միջավայր կանգնելով վերջինիս հարմարվելու անհրաժեշտության առջև: Նոր հասարակությունում ադապտացիայի գործընթացը դժվարացնող գործոնները բազմաթիվ են, որոնցից յուրաքանչյուրն իր ուրույն ազդեցությունն ունի նրանց' Հա¬յաստանում ինտեգրվելու և հետագա կենսագործունեությունը շարունակելու որոշման վրա: Այս հիմնահարցը շատ արդիական է մեր օրերում և խորը ու համակարգային ուսումնասիրության կարիք ունի: Սիրիահայերի հոսքը կարևոր իրողություն էր նաև Հայաստանի համար' իր սոցիալ-տնտեսական, ժողովրդագրական և մշակութային հետևանքներով: Սիրիահայերը նոր միջավայրում ոչ միայն հանդիպում, այլև ներմուծում են որոշակի մշակութային տար¬րեր, որոնց նկատմամբ հարգանքն ու հանդուրժողական վերաբերմունքը հաջող ադապտացիայի կարևոր գործոններից են: Ուստի, ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև այս հիմնահարցի դիտանկյունից սիրիահայերի համար արդյո՞ք առկա է այնպիսի սո- ցիալ-մշակութային միջավայր, որը կնպաստի նրանց լիարժեք կենսագործունեությանը և ՀՀ-ից հեռանալու մտադրությունների ու քայլերի բացառմանը: Ատենախոսական աշխատանքը կարևոր է առաջարկությունների, հիմնախնդրի կարգավորման հարցում առաջ քաշված նոր մոտեցումների և հետագայում Հայաստան ներգաղթի հետ կապված խնդիրների մեղմացման տեսանկյունից: Ատենախոսության նպատակը և խնդիրները: Ատենախոսության նպատակն է ուսումնասիրել սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի առանձնահատկությունները Հայաստանում, դուրս բերել առկա հիմնախնդիրները և մատնանշել դրանց լուծման ուղիները: Ուսումնասիրության օբյեկտը սիրիահայ ընտանիքներն են, որոնք 2011 թ. հետո ժամանակավոր կամ մշտական բնակություն են հաստատել ՀՀ-ում: Հե-տազոտության առարկան սիրիահայերի շրջանում տեղի ունեցող սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի գործընթացն է: Ատենախոսությունում առաջադրվել և քննարկվել են հետևյալ խնդիրները. Ուսումնասիրել սոցիալ-մշակութային ադապտացիա հասկացությանն առնչվող գիտական մոտեցումները: Բացահայտել սիրիահայ ընտանիքների սոցիալ-տնտեսական խնդիրները և դրանցով պայմանավորված գործոնների ազդեցությունը նոր հասարակությանը հարմարվելու գործընթացի վրա: Քննարկել սիրիահայերի մշակութային ադապտացիայի հիմնախնդիրները' ըն-տանեկան և կրոնական արժեհամակարգ, լեզվական վարքի և հաղորդակցության մշակույթի փոխակերպումներ, առօրյայի և ժամանցի կազմակերպում: Վերլուծել սիրիահայերի միգրացիոն վարքագիծը, դրա փոփոխման միտումները, պատճառներն ու գործոնները: Ատենախոսությունում սիրիահայերի ադապտացիայի ուսումնասիրության մեթոդաբանական հիմքը ազգագրությունում և էթնոսոցիոլոգիայում ընդունված միջառարկայական համալիր մոտեցումներն են, իսկ էմպիրիկ նյութը հավաքվել է 2012-2018 թթ. հեղինակի անցկացրած հետազոտությունների արդյունքում: Հետազոտությունն իրականացվել է որակական և քանակական մեթոդների համադրությամբ. 1) Քանակական հե¬տազոտություն (2014 թ.) 184 կիսաձևայնացված հարցազրույցներ սիրիահայ ընտանիք¬ների հետ Երևանում, Արագածոտնի, Արարատի, Արմավիրի, Կոտայքի, Շիրակի մար¬զերում: Քանակական հետազոտություն (2016-2017 թթ.) տեղացի և սիրիահայ ընտա¬նիքների շրջանում Երևանում, Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի, Արմավիրի, Արագածոտնի մարզերում (ընտրանքային համախմբության ծավալը կազմել է 384, ո¬րից 7%-ը երևանաբնակ սիրիահայեր): Սույն հետազոտության արդյունքները հարուստ նյութ են ապահովել սիրիահայ և տեղացի ընտանիքների համեմատության, ինչպես նաև ժամանակային որոշակի կտրվածքով սիրիահայերի ադապտացիայի հիմնա- խնդիրներն ուսումնասիրելու համար: 2) Որակական հետազոտություն (2014 թ.) խորին հարցազրույցներ սիրիահայերի հետ' ադապտացիայի խնդիրները խորությամբ և ամ¬բողջությամբ հասկանալու համար: Հարցվողի ընտրության չափանիշներ են հանդիսա¬ցել սեռը, տարիքը և զբաղվածությունը (ընդհանուր քանակը 36): 3) Փորձագիտական հարցազրույց (2018 թ.), փորձագետներ են հանդիսացել պետական հաստատություննե¬րի և հասարակական կառույցների ներկայացուցիչները (ընդհանուր քանակը 9): 4) Փաստաթղթերի որակական վերլուծություն, մասնավորապես, առցանց պարբերականների ուսումնասիրություն: Վերջիններիս' սիրիահայերին առնչվող հրապարակումները դիտարկվել են 2012-2014 թթ. ժամանակահատվածում: Ընդհանուր առմամբ, դաշտային հետազոտական աշխատանքների ընթացքում անցկացվել է 568 կիսաստանդարտացված, 36 խորքային և 9 փորձագիտական հար-ցազրույց: Նյութերը հավաքվել են 10 քաղաքային և 25 գյուղական բնակավւսւրերում ի-րականացրած գիտարշավների և անհատական գործուղումների միջոցով Հաւ|աշւյե| են նաև վիճակագրական տփւպներ Արցախի Հանրապետութւունում բնակվող սիրիայուպ րնտանիքների բնակության վայրի, նրանց սոցիալ-ժողովրդագրական կազմի վերաբերյալ: Տեսական մոտեցումները և հիմնախնդրի ուսումնասիրության աստիճանը: Ադապտացիայի սոցիոլոգիական տեսանկյան ձևավորման համար մեծ նշանակություն են ունեցել Ու. Թոմասի և Ֆ. Զնանեցկու, է. Դյուրքհեյմի, Մ. Վեբերի, Թ. Պարսոնսի հայացքները: Սոցիալական ադապտացիայի տեսական դրույթների մշակման վրա կա¬րևոր ազդեցություն են թողել նաև Ռ. Մերտոնի աշխատանքները, Հ. Սպենսերի հավա¬սարակշռության տեսությունը, է. Գիդդենսի և Զ. Աիդի դերային հայեցակարգը, Ա. Շյուցի ֆենոմենոլոգիական հայացքները, Ի. Գոֆմանի աշխատությունը, 0. Զոտովայի և Ի. Կրյաժևայի նպատակաուղղված վարքի հայեցակարգը: Սոցիոլոգիական մոտեցման ձևավորման համար մեծ նշանակություն ունի Ա. Կորելի' ադապտացիայի սոցիոլոգիայի տեսա-մեթոդաբանական հիմքի մշակման փորձը: Հոգեբանական տեսություններից արժեքավոր են Կ. Ռոջերսի և Ա. Մասլոուի աշխատանքները: Ատենախոսության տեսական մասում քննարկվել են նաև Ա. Շպակի, Ռ. Ռեդֆիլդի, Ռ. Լինտոնի, Մ. Հերսկովիցի, Կ. Օբերգի, Պ. Ադլերի, Մ. Վինկելմւսնի, Զ. Բերրիի, Հ. էսսերի և Ֆ. Հեկմանի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի վերաբերյալ մոտեցումները: Սիրիահւսյ համայնքի ձևավորման և պատմական զարգացման առանձնահատկություններին ծանոթանալու համար օգտվել ենք Ա. Աբրահամյանի, Ս. Գասպարյանի, Հ. Թոփուգյանի, Ւս. Թոլոլւսնի, Կ. Դալլաքյւսնի, է. Մելքոնյանի աշխատանքներից: Հայագիտության մեջ բարձր են գնահատվում Վ. Սվազլյանի, Հ. Մարությանի գիտական աշ-խատությունները, որոնք վերաբերում են ինքնության և հայկական սփյուռքի ձևավոր¬ման հիմնախնդիրներին: Սիրիահայ համայնքի, մասնավորապես, Քեսաբի վերաբերյալ արժեքավոր է Հ. Չոլաքյանի ստվարածավալ ուսումնասիրությունը: Սիրիահայերի' խոր- հըրդային շրջանի հայրենադարձության ուսումնասիրության համատեքստում կարևորվում են Հ. Մելիքսեթյանի, Տ. Ղանալանյանի, Գ. Սվազլյանի, Հ. Սարգսյանի, Մ. Թի- թիզյանի աշխատանքները: Հայագիտության մեջ մեծ է Ա. Ստեփանյանի վաստակը, ով ազգաբանական տեսանկյունից ուսումնասիրելով հայրենադարձությունը ներկայացնում է նորեկների ադապտացման և ինտեգրման խնդիրները: Հետխորհրդային շրջանում հայրենադարձների ինտեգրացիայի խնդիրներին անդ-րադարձել է Ա. Մկրտչյանը: «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամն իր ուսումնասիրու-թյուններում անդրադարձել է նրանց փորձառությանը, Հայաստան տեղափոխվելու պատճառներին և ակնկալիքներին, հասարակական շփումներին և այլն: Ադրբեջանա- հայ փախստականների ինտեգրման առանձնահատկությունների վերաբերյալ աշխա¬տանքներ են հրատարակել Գ. Պողոսյանը և Գ. Ավագյանը, է. Հովհաննիսյանը և այլք: Հայաստանի բնակչության արդի միգրացիոն գործընթացների, մասնավորապես, աշխատանքային միգրացիայի սոցիալ-մշակութային հետևանքների, վերադարձած միգ- րանտների ադապտացիայի ուսումնասիրության համատեքստում արժեքավոր են Մ. Գալստյանի աշխատությունները: Սիրիայի հայ համայնքի զարգացման որոշ առանձնահատկություններին և մինչև պատերազմն առկա հիմնախնդիրներին են անդրադարձել Ա. Փաշայանը և Ա. Հարությունյանը: Սիրիահայերի ադապտացիայի արդի վիճակի ուսումնասիրության համատեքստում արժեքավոր է Ռ. Կարապետյանի հեոինւսկութւամբ և ոեկավւսրութւամբ իրականացրած նախագիծր: Հրատարակված ա?խւստութ|ունում նրանք ներկւպացնում են Սիրիւպից գարթած հւպ փախստականների ադապտացման և ինտեգրման խնդիրների էթնոսոցիուոգիական ուսումնասիրութւան արդւունքներր, վերւուծում սիրիահւպերի արդի վի¬ճակը և հետագա կենսագործունեության հեռանկարները: Ա. Հակոբյանը իր «Սիրիա- հւպերր Հւպաստանում. հւպրենադարձներ, թե՞ փախստականներ» ցեկոււցում անդրադառնում է նրանց Հւպաստանում ունեցած իրավական, սոցիւպական, տնտեսական հիմնախնդիրներին, հանդես գալիս ինտեգրմանը նպաստող առաջարկություններով: Ատենախոսության գիտական նորույթը և գործնական նշանակությունը: Աշխատանքի գիտական նորույթը, դրա գործնական և կիրառական նշանակությունն ամփոփ¬վում են հետևյալ դրույթներում.Հայաստանում մինչև այժմ կատարված ուսումնասիրությունները վերհանում են սիրիա-հայերի, մի դեպքում, տնտեսական, մեկ այլ դեպքում, սոցիալական ինտեգրման հարցերը: Սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի համալիր վերլուծությունը կատարվում է առաջին անգամ: Ատենախոսությունում համեմատական հարուստ նյութ է ներկայացվում սիրիահայերի և տեղացի հայերի էթնոմշակութային առանձնահատկությունների վերաբերյալ: Ատենախոսությունում նորույթ է այն մոտեցումը, որ սիրիահայերի ադապտացիայի վերլուծությունը կատարվել է քանակական և որակական մեթոդների համադրությամբ, իսկ ուսումնասիրության ժամանակահատվածն ընդգրկում է նրանց' ՀՀ տեղափոխվելու սկզբնական շրջանից մինչև մեր օրերը: Գործնական նշանակությունը պայմանավորված է այն բանով, որ աշխատանքում տեղ գտած դրույթները հնարավորություն են տալիս կատարելու մի շարք առաջարկություններ սիրիահայերի ինտեգրման հայեցակարգերի և քաղաքականության մշակման առումով: էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքների մի մասն առաջին անգամ է դրվում գիտական շրջանառության մեջ: Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս սիրիահայերի օրինակը համարել մոդել Հայաստան ներգաղթի համար' վերհանելով այդ երևույթի բացթողումները և ձեռքբերումները: Ատենախոսությունում տեղ գտած մի շարք հիմնահարցեր կարող են ունենալ տեսական ճանաչողական և գործնական նշանակություն այդ խնդիրներով զբաղվող մաս¬նագետների համար: Ատենախոսության փորձաքննությունն ու պաշտոնական հավանությունը: Աշխատանքը քննարկվել և հավանության է արժանացել ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազ-գագրության ինստիտուտի էթնոսոցիոլոգիայի և հայ ազգագրության բաժինների հա¬մատեղ նիստում: Ատենախոսության հիմնական դրույթները հրատարակված են տասից ավելի գիտական հոդվածներում: Քննարկվող դրույթներն ու հարցադրումները ներկա¬յացվել են հանրապետական և միջազգային գիտաժողովներում: Ատենախոսության ծավալն ու կառուցվածքը: Ատենախոսությունը բաղկացած է ներածությունից, չորս գլուխներից' համապատասխան ենթագլուխներով, եզրակացութ-յունից, օգտագործված սկզբնաղբյուրների և գրականության ցանկից ու հավելվածից (հարցաթերթեր, հարցաշարեր, աղյուսակներ, գծապատկերներ): Ներածությունում ձևակերպվում ու հիմնավորվում են թեմայի արդիականությունը, աշխատության նպատակն ու խնդիրները, գիտական նորույթը, մեթոդաբանական հիմքերն ու օգտագործված աղբյուրները: Սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի ուսումնասիրության տեսա-մեթոդաբանական հիմքերը: Ադապտացիան միջառարկայական, ինտեգրատիվ հասկացություն է, որն օգտագործվում է բազմաթիվ գիտություններում: Մեր հետաքրքրությունների շրջանակում են գտնվում հումանիտար գիտություններում առկա մի շարք տեսական մոտեցումներ' նպատակ ունենալով ցույց տալ, թե դրանցից որոնք են առնչվում սիրիահայերի սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի տեսական և գործնական խնդիրների պարզաբանմանը: Սոցիալ-մշակութային ադապտացիան համարվում է սոցիալական ադապտացիայի տարատեսակ, այն հանդիսանում է գործընթաց և դրա արդյունք, ինչի շնորհիվ մարդ հասնում է համատեղելիության նոր մշակութային միջավայրի հետ: Ա. Շպակի կարծիքով' սոցիալ-մշակութային ադապտացիան սուբյեկտի և սոցիալ-մշակութային միջավայրի փոխադարձ հարմարվելն է հոգևոր-պրակտիկ հնա¬րավորությունների և գործունեության արդյունքների փոխանակման հիման վրա: Որպես սոցիալ-մշակութային ադապտացիայի հոմանիշ կիրառվում է նաև «ակուլտուրացիա» հասկացությունը, որի դասական սահմանումը տվել են մշակութային մարդաբաններ Ռ. Ռեդֆիլդը, Ռ. Լինտոնը, Մ. Հերսկովիցը: Նրանց կարծիքով ակուլտուրացիան երևան է գալիս այն ժամանակ, երբ տարբեր մշակույթների պատկանող խմբերի ներկայացուցիչներ անմիջական և երկարատև փոխհարաբերությունների Основной целью диссертации является выявление особенностей социально-культурной адаптации сирийских армян временно или навсегда переселившихся в Армению после 2011 года, основываясь на результатах этносоциологического исследования. Из-за войны, начав¬шейся в Сирии, армянская община рассеялась по всему миру. Основными направлениями бы¬ли европейские страны, Канада, Ливан и Армения. Большинство из них приняло решение переехать в Армению на эмоциональном уровне, считая идею Родины первостепенным. Поток армян из Сирии в Армению стало началом новых проблем, к преодолению которых Армения не была готова. Несмотря на это, множество программ было организовано и осуществлено с целью принятия и оказания первой помощи армянам из Сирии, их структурной, социальной, культурной и эмоциональной интеграции в армянское общество. Имея городской образ жизни и практики типичные городскому населению, сирийские армяне предпочли поселиться в Ереване. Большинство из них арендуют квартиру, и этот фактор является решающим для принятия решения о продолжении проживания в Армении. Важным фактором для адаптации к новой социально-экономической жизни является также работа. По сравнению с Сирией, в Армении трудно найти работу, а препятствующие факторы - многочисленны: несоответствие образования и профессии, требованиям армянского рынка труда, плохое или вообще незнание русского и восточно-армянского языков, низкая зарплата и т.д. Несмотря на налоговые привилегии предоставленные армянам из Сирии, большинство бизнесменов не могут продолжить ту же самую предпринимательскую деятельность, что в Сирии. Но некоторым удается основать собственные магазины, кафе-рестораны, тем самым создавая своеобразное место для досуга, как для сирийских армян, так и для армян, проживающих в Армении. Они не только пускают в оборот сирийские блюда, но также придают новую культуру сфере обслуживания. Переселившись в новую среду, они также проходят через адаптацию армянской политической культуры. В частности, армяне из Сирии, которые имеют партийную принадлежность, выступает в качестве активной политической группы, интересуясь внутриполитическими событиями Армении. В новой среде существенно меняется и их общественная деятельность. Если в Сирии женщины были вполне активны в этом плане, то в Армении их число в общественных организациях в четыре раза меньше мужчин. Армяне из Сирии вовлечены в образовательную систему, где сложности адаптации в основ¬ном обусловлены когнитивными и коммуникационными факторами. Если проблемы общения с местными жителями со временем разглаживаются, то проблемы когнитивного уровня такие, как разница образовательной программы, языковые особенности, продолжают сопровождать их. Культурная адаптация армян из Сирии проходит специфическим образом. Сохраняя смысловые и стилевые нюансы западно-армянского языка, в то же время они хорошо понимают восточно-армянский. Использование западно-армянского языка для них вопрос идентичности, и даже некоторые проявляют интолерантность к употреблению русских слов в армянском языке, несмотря на то, что среди них распространено использование арабского, как “секретного” языка. Существуют очевидные различия в религиозных ценностях сирийских армян и армян в Армении. В их поведении произошли изменения с точки зрения частоты посещения церкви, участия в традиционных религиозных праздниках. Несмотря на эти изменения, тем не менее, вопрос веры для них нечто внутреннее духовное, и различия в национально-религиозных ценностей не влияет на взаимодействие с местными жителями. В ценностно-нормативной системе сирийских армян первостепенное значение имеет семья. В сохранении армянской идентичности главную роль предоставляют семье, после церкви, поэтому выбор напарника/напарницы из армянской среды является самым важным залогом успеха этого процесса. Уровень интолерантности среди них к бракам с иностранцами довольно высок, более того, он растет особенно в контексте наций с другой религией. Формирование и сохранение семьи также основано на христианс

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Проблемы социально-культурной адаптации сирийских армян в Республике Армении. Problems of socio-cultural adaptation of syrian armenians in the Republic of Armenia.
      Uncontrolled Keywords: Акопян Гяне Левоновна, Hakobyan Gayane L.
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 22 Nov 2019 14:16
      Last Modified: 14 Feb 2020 12:40
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10771

      Actions (login required)

      View Item