Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Զորայր Խալափյանի վեպերը

Ղազարյան, Լիլիթ Ժորայի (2019) Զորայր Խալափյանի վեպերը. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (247Kb) | Preview

    Abstract

    Ատենախոսությունը նվիրված է քսաներորդ դարի վերջին քառորդի և քսանմեկերորդ դարասկզբի հայ արձակի լավագույն հեղինակներից Զորայր Խալափյանի վիպագրությանը: Ներածության սահմաններում վերլուծել ենք գրողի լավագույն վիպակները, քննել դրանց կապը վեպերի հետ: Ատենախոսության առանձին գլուխներում քննության ենք առել արձակագրի վեպերը, փորձել որոշարկել դրանց ժանրերը, կատարել ժանրային տարրերի հանգամանալից քննություն, անդրադարձել ենք վիպական արվեստի տեխնիկայի խնդիրներին, պատկերամտածողության յուրահատկություններին, կերպարների հոգեբանական նկարագրին և կերպարակերտման հնարքներին: Ուսումնասիրության առարկան Զ. Խալափյանի վիպագրությունն է, իսկ նպատակը հեղինակի այդ ժանրի ստեղծագործության ամբողջական քննությունն է, վիպական ողջ ժառանգության գործառույթը հայ վեպի զարգացման արդի միտումների համապատկերում ուրվագծելը, ժանրի նոր տեսակներ բերելու և հայ վեպը նոր, ներքին հնարավորություններով հարստացնելու փորձերի արժեվորումը: Այդ նպատակով խնդիր ենք դրել գրողի երկերը քննել ոչ միայն անցյալի հայ վիպագրության ավանդույթների ծիրում, այլև ըստ նորարական միտումների: Զ. Խալափյանի վիպագրության ուսումնասիրությունն արդիական է ժամանակակից հայ արձակի բազմազան միտումներն ըմբռնելու տեսանկյունից: Այն կարող է կիրառվել քսաներորդ դարի վերջին քառորդի և քսանմեկերորդ դարասկզբի արձակի, վեպի տեսական որոշ խնդիրների, գրողի արձակի մասին գրվելիք հոդվածներում և ուսումնասիրություններում: Կարող է նաև օժանդակել բանասիրական ֆակուլտետների դասախոսներին և ուսանողներին' ժամանակակից հայ գրականության դասընթացներում: Աշխատանքում փորձել ենք համադրել համակարգային, ամբողջական, համեմատական և կառուցվածքային վերլուծության մեթոդները: Զ. Խալափյանի վեպերը քննել ենք' դրանք համեմատելով հայ և համաշխարհային գրականության նշանակալից ստեղծագործությունների հետ, ցույց տվել դրանց պատումի առանձնահատկության և համաշխարհային վիպարվեստի հնարքների բազմաթիվ աղերսներ: Առանձին համեմատական քննություն ենք կատարել նաև հեղինակի տարբեր վեպերի միջև: Ավելորդ չէ նշել նաև, որ ստվարածավալ երկերը կապված նյութից, ժանրից, արծարծած խնդիրների շրջանակից, վիպական արվեստի տեխնիկայից, վերլուծության տարբեր սկզբունքներ են թելադրել մեզ: Ուսումնասիրել ենք ոչ միայն Զ. Խալափյանի վեպերին, այլև նրա ամբողջ արձակին նվիրված գրախոսություններն ու հոդվածները: Հեղինակի վեպերի և վիպակների մասին բազմաթիվ գրախոսություններ կան, որոնցից շատերը արժեքավոր դիտարկումներից զուրկ չեն, բայց հիմնականում նկարագրական են և հաճախ ելնում են գաղափարական մոտեցումներից: Առանձնացրել ենք Ս. Սարինյանի, Ա. Եղիազարյանի, Ժ. Քալանթարյանի, Գ. Շահինյանի գրախոսությունները, Զ. Խալափյանի արձակի առանձին խնդիրներին նվիրված որոշ հոդվածներ' Մ. Սարինյանի' գրողի արձակի առասպելաբանական շերտերի քննությանը նվիրված հոդվածը, Կ. Աղաբեկյանի «Երեք դիմանկար» գրքի, Ս. Արզումանյանի հայ նորագույն վեպի պատմության չորրորդ և հինգերորդ հատորների, Ս. Մարգարյանի արդի հայ պատմավեպին նվիրված ուսումնասիրության համապատասխան գլուխները: Քիչ չեն նաև արձակագիրների գրախոսությունները: Այսպես Զ. Խալափյանի մասին գրել են Ս. Խանզադյանը, Վ. Խեչումյանը, Գ. Արշակյանը, Ռ. Աթայանը և Գ. Սևանը: Մենք ուսումնասիրել ենք բոլոր հոդվածներն ու անդրադարձել կարևորագույն այն դիտարկումներին, որոնք այս կամ այն կերպ առնչվել են մեր խնդրադրումներին: Եթե մեր նկատառումները հանդիպել ենք նաև այլ գրականագետի մոտ, հղում ենք կատարել երբեմն հակադրվելով և փորձելով ապացուցել մեր պնդման իրավացիությունը: Այն խնդիրները, որ առանձնացրել և արծարծել ենք ատենախոսության մեջ, գրախոսության սահմաններում լավագույն դեպքում կարող էին քննվել մասնակիորեն: Մինչդեռ ատենախոսության մեջ ոչ միայն համակարգել և ամփոփել ենք գրողի մասին առանձին գրախոսություններում և հոդվածներում ասվածը, այլև համակարգային վերլուծություն ենք կատարել' հրաժարվելով սյուժետային վերաշարադրման սկզբունքից' փորձելով հեղինակի վեպերը վերլուծել ժամանակաշրջանի, արծարծված խնդիրների, աշխարհայացքի և կենսափիլիսոփայության տեսանկյունից: Կերպարները փորձել ենք վերլուծել այլ մոտեցումներով' զուգահեռներ անցկացնելով հայ և համաշխարհային գրականության միջև: Այս իմաստով Խալափյան-վիպագիրը մինչ օրս ուսումնասիրված և ըստ արժանվույնս գնահատված չի: Մեր ատենախոսությունից առաջ հրապարակի վրա չի եղել արձակագրի վեպին նվիրված ամբողջական, համապարփակ, համակարգային ուսումնասիրություն, ինչին էլ միտված է մեր աշխատանքը: Ատենախոսությունը քննարկվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի Նորագույն շրջանի հայ գրականության բաժնում և երաշխավորվել հրապարակային պաշտպանության: Ատենախոսության հիմնադրույթներն արտացոլված են գիտական ժողովածուներում հրապարակված հոդվածներում: Մենք ընտրել ենք ատենախոսության կառուցվածքի թեմատիկ և ժանրային բաժանումը առանձին գլուխներում պահելով ժամանակագրական սկզբունքը: Աշխատանքի գլուխներն իրար են հաջորդում որոշակի նկատառումով: Առաջին գլխում քննել ենք խորհրդային իրականության համապատկեր-վեպեր «Որտե՞ղ էիր, մարդ Աստծո» և ժամանակային առումով նրան շարունակող «Եվ վերադարձնելով ձեր դիմանկարը» վեպերը: Վերջիններս, լրացնելով իրար, ստեղծում են խորհրդային իրականության մի համապատկեր-պատում: Հեղինակը կարծես այդպիսի համապատկեր ստեղծելու խնդիր է հետամտում նաև «Միջնաշեն» վեպում, սակայն նրանում ամեն ինչ դիտվում է արդեն ազգային պայքարի տեսանկյունից: Այս նկատառումով «Միջնաշեն»-ը քննել ենք առանձին գլխում, քանզի այլ է նաև այս ստեղծագործության ժանրատեսակն ու վիպական պատումի տեխնիկան. այն ավելի շուտ քրոնիկոն է և, ի տարբերություն նախորդ վեպերի, քաղաքականացված ստեղծագործություն է: Համապատկերային, որոշակի ժամանակահատված պատկերող վեպերի քննությունից հետո անդրադարձել ենք հավերժության հավերժ մեռնողի և հարություն առնողի գաղափարը բանահյուսական ակունքներում որոնող «Մեռնող հառնող», «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ» վեպերի քննությանը: Վերջինս չենք քննել «Վասիլ Մեծ...» վեպի հետ, քանի որ, մի կողից գրողի ստեղծագործության համատեքստում այն ավելի շատ առնչվում է «Մեռնող հառնողի» գաղափարի հետ, մյուս կողմից այս վեպի ժանրային պատկանելիությունը խիստ պայմանական է: Ս. Մարգարյանն, օրինակ, այն անվանել է դիցապատմական վեպ, մինչդեռ հեղինակն այն բնորոշել է սիրավեպ. մի կողմից հեղինակը հավատարիմ է մնացել առասպելին անմիջականորեն չառնչվող պատմական փաստերին, մյուս կողմից փոխել է առասպելի հանգույցը' փորձելով ստեղծել նոր առասպել: Дисертация посвящена творчеству З. Халапяна, одного из лучших прозаиков ХХ-Х1 веков. Во введении были упомянуты достижения прозаиков 1960-1970-х гг., была подчеркнута роль романов Халапяна в прозе последней четверти XX века. В первой главе проанализирован роман „Где ты был, раб Божий?"; исследована техника повествования; „поток сознания", свободные изобразительные ассоциации, монтаж и другие приемы, „темнота", „пустота", „туман’’ и другие символические обозначения; проанализирован также образ главного героя Есаяна, в котором вместо натуры и характера подчеркнуты внутренний мир человека и свое „я", двустворчатость этого „я" и противопоставление в этом образе- это человеческое „я". Не случайно, что фамилия героя- Есаян. Роман принадлежит к распространенному в 20-ом веке типу романа с одним персонажем. Есаян отправляется работать в деревню, постоянно пренебрегая личной жизнью, ожидая удобного случая вернуться в город, что ему так и не удается: он так и ждет всю жизнь, это ожидание приходит на смену смыслу о существовании человека, становится его незаменимым выражением. В этой главе проанализирован также роман „И возвращая ваш портрет". Дополняя друг друга, эти романы создают повествование о советской действительности. Этот роман также повествует о неудачной жизни, о провале человеческих надежд и о скуке жизни, с одной лишь значительной разницей! Есаян так и не женится, а все герои этого романа, кроме Марата, будучи двойником Есаяна, женятся, живут в „семейной" духоте. Все герои проходят путь перехода от общественной личности к семейной, путь потери своего „я”, своей независимости, индивидуальности и самабытности. Ничего не происходит и с этими героями, они живут будничной жизнью. Если в романах Халапяна есть конфликт, то это конфликт между личностью и обществом, в результате которого личность не находит себя, мучается и переживает трагедию. Панорама советского строя и эпохи представлена и в романе „Миджнашен”, где все рассматривается с точки зрения национальной борьбы. Учитывая это, мы проанализировали „Миджнашен” в отдельной главе, так как иным является и жанр этого произведения, и тактика повествования. Это- скорее всего хроника, и, в отличие от предыдущих романов, он больше проникнут политикой. Будучи свободным от советской цензуры, автор сумел проявить новый подход к вопросам, поднятым еще в предыдущих романах, рассмотреть общество с точки зрения национальных проблем, создать национальную среду, национальных героев, выявить скрытые стороны коммунистического общества, критиковать антинационалистическую, аморальную, антигуманную политику коммунистов. В романе много действующих лиц, которые порождают сюжетные разветвления. В отдельности проанализированы эти разветвления, образы, из которых Синтаде (син по-армянски пустой) символизирует советское общество, и его смерть совпадает с крахом общества. Действия в романе происходят в Тифлисе, переходят в Баку, а в конце романа- в послевоенный Ереван, однако географическим стержнем повествования является село Миджнашен, которое является стержнем мира, центром национально¬освободительной борьбы, „космическим обьектом'', и „библейским началом". Роман заканчивается публицистическим очерком об арцахском движении, хотя нарушает художественную однородность романа, разоблачает его идейный замысел. Мы проанализировав романы, изображающие определенный промежуток времени, перешли к идее вечности, к роману „Умирающий- воскресший", ищущему идею вечно умершего и воскресшего в фольклорных истоках. Жанр этого романа был определен как „этнографический" или „научно-философский". Мы показали, как можно ввести оттенки художественности в фольклорную, этнографическую, научную, философскую тему. Проанализировали и героев, благодаря чему тема приобрела художественный стиль. К примеру, Таврос путешествует по деревням, которые носят названия месяцев по старому армянскому стилю. Найдены красивые метафоры, изображающие времена года (ковер- осень, мука'- снег). Он проходит сквозь время и совершает повторное путешествие, так как все повторяется, умирает и воскрешает_ Человек, Время, Солнце. Роман традиционно лишен сюжета, „повествование личности" развивается вокруг времени и идеи умирающего- воскресшего. В этой главе проанализирован также „Ара Прекрасный и Шамирам". С одной стороны, автор остался верен историческим фактам, не имеющим непосредственного отношения к легенде, с другой стороны он изменил завязку, пытаясь создать новую легенду о рождении любви. Самым глубоким „грехом" против реальности легенды является встреча Ара и Шамирама.Our thesis is devoted to the creative work of Z. Khalapyan, who was one of the best pros-writers of the XX-XXl centuries. The introduction touches upon the prose- writers’ achievements of the 1960-70 s. Khalapyan’s novels role was mentioned for the prose of the last quarter of the XX century. The novel "Where Were You, God’s Slave?", the narration technique, "the stream of consciousness", free and expressive associations, construction and other means, "darkness", "emptiness", "fog" symbolic signs are analyzed in the first chapter. The image of the main hero Yesayan is also analysed here. In this image man’s inner world and one’s own "me", divarication is emphasized instead of his nature and character and contrast against reality, what is emphased in this image is the human "I". It isn’t by chance that hero’s surname is Yesayan. Khalapyan’s novel belongs to the kind of novels with one hero, which are popular in the XX century. Yesayan goes to a village to work, constantly ignoring his personal life, waiting for an possible moment to return to town, but he didn’t manage to do it. He has been waiting for it all his life, this expectation is replaced with the sense of man’s existence, it becomes his irreplacable expression. The novel ‘’And Giving Back Your Portrait’’ is also analysed in this chapter. Filling up a gap with each other, these novels create a panorama of narration about Soviet reality. This novel also tell’s us about unsuccessful life, about the failure of human hopes and boredom of life. There is only one considerable difference between them: Yesayan never got married, but the heroes of this novel except Marat, being his doubling, got married, they live in "a stuffy atmosphere of the family". All the heroes undergo the period of passing from social person to the domestic one, the way of losing his personal "I" his independence, personality and peculiarity. Nothing happens to these heroes, they live their everyday life. If there is a conflict in Khalapyan’s novels, it is a conflict between the personality and the society in the result of which and the person doesn’t find himself, he suffers and endures a tragedy. The panorama of the Soviet epoch and system is given in the novel "Mijnashen" too, but in this novel everything is observed from the point of view of national struggle. Taking it into account, we analyzed the novel "Mijnashen" in a separate chapter, because both the genre and the technique of narration are different, here it is rather a chronology and unlike the previous novels it is more politicized. Being free from the Soviet censure, the author was able to show a new attitude to the questions, which were arisen in the previous novels, he could analyze the society from the point of view of national problems, create national atmosphere, national heroes, reveal the hidden aspects of the communist society, criticize antinational antihuman immoral policy of communists. There are a lot of heroes who create plot remifications. We have analyzed these ramifications separately, we have touched upon the heroes, of whom Sintade (sin in Armenian means "vain, rotten") symbolizes the soviet society and his death coincides with the end of the society. The actions of the plot takex place in Tiflis, then in Baku, and at the end of the novel in postwar Yerevan. But village Mijnashen remains a geographical spindle of narration, a world’s spindle, a pin of national liberating struggle, "space object" and a "biblical beginning". The novel ends with a journalistic essay about Artsakh movement, though journalistic genre breaks its artistic uniformity, exposes its ideological meditation. Having analyzed the novels expressing a definite period of time, we touched upon the idea of eternity, the novel "The dxing and the resurrecting person" which reveals the idea of the dead and the resurrected in folklore sources. The genre of this novel was determined by specialists in literature as "ethnographic" or "scicntific-philosophical". We showed, how to make folklore, ethnographic, scientific and philosophical theme artistic. We have touched upon the heroes, due to this the theme acquires an artistic style. Thus, Tavros travels around villages, afte names of months according to the old Armenian style. Some nice metaphors have been found which express seasons: carpet-autumn, flour- snow. Tavros passes through time and his trip repeats itself, dies and resurrects- the Man, the Time and the Sun. Traditionally the novel is deprived of plot, "parson’s narration" develops round the time and the idea of the ding the resurrecing person. Khalapyan’s novel "Ara the Fine and Shamiram" is also analyzed in this chapter of our thesis. On one hand the author remained devoted to the historical facts of the legend. On the other hand he changed the knot of the legend, trying to create a new one. With the help of his novel he creates a new legend about the birth, death and resurrection of love. Ara and Shamiram’s meeting is the deepest "sin" against the "real" legend.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Романы Зорайра Халапяна, Zorayr Khalapyan's novels.
    Uncontrolled Keywords: Казарян Лилит Жораевна, Ghazaryan Lilit Jora
    Subjects: Literature
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 22 Nov 2019 14:55
    Last Modified: 13 Feb 2020 10:23
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/10775

    Actions (login required)

    View Item