Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

ՀՀ քաղաքական էլիտայի ձևավորման միտումները

Պողոյան, Մասիս Պողոսի (2002) ՀՀ քաղաքական էլիտայի ձևավորման միտումները. PhD thesis, ԵՊՀ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Download (4Mb) | Preview

    Abstract

    Մեր հասարակության գործառնության տարբեր ոլորտների ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս եզրակացնել դրանցում առկա լուրջ հիմնախնդիրների մասին, որոնց սկզբնապատճառների թվում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հասարակության կառավարման գործընթացի թերությունները: Պետության և հասարակության կառավարումը, մեծապես պայմանավորված լինելով քաղաքական Էլիտայի գործառնությամբ, իր վրա է կրում քաղաքական էլիտայի դիսֆունկցիաների և թերությունների հետևանքները: Քաղաքական էլիտան ինքը պայմանավորված լինելով այլ էլիտար խմբերով և արտաքին գործոններով ձևավորվում և իր գործառույթներն է իրականացնում այդ ուժերի ազդեցության տակ, որոնք քաղաքական էլիտայի հետ միասին կազմում են Հայաստանի էլիտաների բարդ ենթահամակարգը: Քաղաքական էլիտայի, որպես ենթահամակարգի կարևոր դերը հանրապետության հիմնախնդիրների լուծման համատեքստում, որտեղ այն կարող է բանալի հանդիսանալ, ավելի արդիական է դարձնում քաղաքական էլիտայի ուսումնասիրությունը: ՀՀ անկախացման հետ հասարակության տարբեր ոլորտներում տեղի ունեցան համակարգային փոփոխություններ: Նման փոփոխություններ առկա են նաև կառավարման և քաղաքական ոլորտներում: Կառավարող խմբերում, դրանց ձևավորման մեխանիզմներում, կառուցվածքում և ֆունկցիաներում նման փոփոխություններն ավելացնում են քաղաքական էլիտայի մասին այն հարցերը, որոնց պատասխանը մենք դեոևս չունենք: Դառնալով ինքնակառավարվող հանրապետության համար առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում, թե ովքեր են զբաղվում հանրապետության համար կարևորագույն որոշումների ընդունմամբ, ինչ սկզբունքներով են նրանք ընդունում այդ որոշումները, ինչ ուժեր են ազդում այդ որոշումների վրա և այլն: Այս առումով առավել արդիական և կարևոր է դառնում հանրապետության (արդեն որպես համեմատաբար ինքնուրույն համակարգի) քաղաքական էլիտայի ձևավորման միտումների ուսումնասիրությունը, որը լույս կսփռի, թե ինչ ուժերի ազդեցության տակ, ում առաջնորդությամբ և ուր է շարժվում մեր հասարակությունը: էլիտայի տեսություններն ունեն զարգացման շուրջ հարյուրամյա պատմություն: Աակայն նախքան էլիտայի ամբողջական հայեցակարգերի առաջ գալը, էլիտայի մասին գաղափարներն առկա են եղել դեռևս Հին Չինական փիլիսոփայության մեջ: Այդ գաղափարների վրա միայն 19-րդ դարի վերջերին կառուցվեցին ամբողջական հայեցակարգեր: Ձևավորման ընթացքում դրանք հասցրել են վերածվել տարբեր ուղղությունների և հոսանքների: էլիտայի տեսություններում մոտեցումների բազմազանությունը հստակություն և միանշանակություն չապահովելով արգելակել է դրանց զարգացումը: Որպես հասարակության գործառնության շատ երևույթներ բացատրող տեսություններ, որոնք այս կամ այն կերպ առնչվում են հասարակության տարբեր շերտերի և խմբերի՝ հասարակությունում ունեցած դերի ե տեղի մեկնաբանություններին, Էլիտայի տեսությունները գաղափարական հիմք են հանդիսացել տարբեր քաղաքական ուժերի համար, որոնք փորձել են ծառայեցնել դրանք իրենց նպատակներին: Այսպիսով, պայմանավորված լինելով քաղաքական ազդեցություններով՝ էլիտայի տեսությունները որոշակի գաղափարախոսությունների հետ հարմարեցնելու նպատակով հաճախ շեղվել են օբյեկտիվությունից: Նույն պատճառներով դրանք հաճախ կիրառվել են քարոզչական նպատակներով, ինչը հանգեցրել է դրանց որոշ ուղղությունների գիտականության պակասին: Այդ իսկ պատճառով այս տեսությունների համախմբումը, զտումը և գիտականացումը եղել է ժամանակատար և մինչև այժմ ունի շատ բացեր, որոնք կարիք ունեն ինչպես տեսական համալրման, այնպես էլ էմպիրիկ հետազոտություններում կիրառման: Սկզբնական շրջանում հասկացությունների հայեցակարգերում ունենալով որոշ անորոշություններ՝ էլիտայի տեսությունները ւուրջ դժվարություններ են ունեցել օպերացիոնալիզացիայի և սոցիոլոգիական հետազոտություններում կիրառման հետ կապված: Այդ իսկ պատճառով էլիտայի սկզբնական ուսումնասիրությունները հիմնականում որակական բնույթ ունեն: Որպես նման վերլուծության օրինակ կաբելի է նշել Գ. Մոսկայի պատմահամեմատական վերլուծությունը տարբեր երկրների էլիտաների վերաբերյալ, որտեղ նա փորձում է դիտարկել էլիտաների առանձնահատկությունները՝ կախված երկրի քաղաքակրթությունից, կրոնից Ա մշակույթից: Նմանատիպ որակական վերլուծություններ են նաև Պարետոյի, Միխելսի, Օրտեգա ի Դասսետի և էլիտայի տեսությունների հիմնադիրների ու սկզբնական շրջանի հետազոտողների այլ աշխատանքներ: Այս հետազոտություններում փորձ չէր արվում առանձնացնելու հասարակության էլիտան, որպես կոնկրետ խումբ, որի մեջ ընդգրկված մարդկանց մասին այնուհետև կարելի կլիներ ինֆորմացիա հավաքել: Փոխարենը նման վերլուծություններն արվում էին մակրոմակարդակում և տեսական բնույթ ունեին, ինչի արդյունքում անհասանելի էր մնում էլիտայի հայեցակարգում առաջ քաշված շատ հիմնադրույթների ստուգումը: Մասնավորապես, չէին ստուգվում էլիտաների հանդեպ արժեքային մոտեցման հիմնադրույթնեբը, և, արդյունքում, չէին տարաբաժանվում արժեքային և կառուցվածքաֆունկցիոնալ մոտեցումների կիրառման առանձնահատկությունները: Այս մոտեցումների շատ դրույթներ մնում էին դոգմայի կարգավիճակում: Նման վերլուծությունների մեծագույն արժանիքը կարելի է համարել այն, որ դրանց արդյունքում մշակվում էին էլիտայի հայեցակարգերում կիրառվող տարթեր հասկացություններ, որոնք հետագայում ավելի մեծացրին էլիտայի տեսությունների էմպիրիկ կիրառման հնարավորությունները: Չնայած դրան 70-ական, 90-ական թվականներին էլիտայի տեսությունները, ստանալով որոշ հիմնաքարային հարցերի լուծումներ, սկսեցին լայն կիրառություն գտնել սոցիոլոգիական հետազոտություններում: Այդ հարցերը ներառում էին էլիտայի տեսությունների և հասկացութային համակարգի հայեցակարգային մակարդակից էմպիրիկ մակարդակ իջեցնելու և սոցիոլոգիական հետազոտությունների համար նախապատրաստելու խնդիրներ: Այս ուղղությամբ առաջին քայլերն արվել են Տ. Դայի, Ա. Գիդդենսի ե այլոց կողմից: էլիտայի հայեցակարգերում հասկացությունների հստակեցումը և էմպիրիկ կիրառելիության հասցնելու միտումը հանգեցրեց այն բանին, որ աստիճանաբար գերիշխող դարձավ կառուցվածքային ֆունկցիոնալ մոտեցումը արժեքսւյինի հանդեպ և էլիտայի նեղ իմաստով ըմբռնումը լայնի հանդեպ: Արդյունքում, սոցիոլոգիական տեսանկյունից առավել ընդունելի է դառնում կառավարող էլիտսւյի՝ որպես հասարակությունում փոքրամասնություն կազմող սոցիալական խմբի ըմբռնումը, որը հասարակության համար կարևոր որոշումների վրա մեծ ազդեցություն ունենալու շնորհիվ կառավարում է հասարակությունը: Այս սահմանման համաձայն Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսոր Ա. էլդերսֆելդը կատարելով ԱՄՆ-ի, Անգլիայի, Շվեդիայի, Նիդեռլանդների, Գերմանիայի, Իտալիայի և Ֆրանսիայի էլիտաների համեմատական հետազոտությունը' վերցնում է նշված երկրներից յուրաքանչյուրից 1500 պաշտոնյաների և խորհրդարանականների: Այս ամենը ավելի հստակություն մտցնելով էլիտայի տեսություններում ե լուծելով որոշ էմպիրիկ դժվարություններ՝ հնարավորություն տվեց էլիտայի սոցիոլոգիական հետազոտությունների, որոնք լայն տարածում գտան: Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում էլիտայի ուսումնասիրությունների հեղինակները (Աշին, Նառտա ե այլք) խորհրդային տարիներին բավարարվել են հիմնականում քննադատությամբ: Վերջին տասնամյակում մասնավորապես Աշինի կողմից կատարվեցին էլիտայի առաջին հետազոտությունները նախկին ԽՍՀՄ տարածքում, որին հետևեցին այլ սոցիոլոգիական հետազոտություններ: Այդ հետազոտությունները հիմնականում ունեն կսաուցվածքաֆունկցիոնալ մոտեցում, ինչը խոսում է այս ղղեւության համեմատաբար ավելի մշակված լինելու և կիրառելիության մասին: Չնայած դրան դեռևս չի մշակվել կամ էլիտայի տեսությունների հիմքի վրա ամբողջացվել այնպիսի հայեցակարգ, որը կարողանար լիարժեք բացատրել էլիտայի ձևավորման և գործունեության գործառութային իմաստը՝ բացահայտելով հասարակության տարբեր հատվածների համար էլիտայի նշանակությունը, փոխպայմանավորվածությունը և ձևավորման ու գործառնության գործընթացում դրանց դերը: Հայաստանում էլիտայի սոցիոլոգիական հետազոտությունները չունեն տեսական, գիտական նպատակներ և հիմնականում իրենցից ներկայացնում են գիտական առումով երկու ծայրահեղություններ: Այդ հետազոտությունների մի մասն ունի տեսական բնույթ և ավելի շատ հարում է փիլիսոփայական կամ քաղաքագիտական վերլուծությունների, որոնք հաճախ հիմքում չունեն էմպիրիկ ինֆորմացիա: Մյուս հետազոտություններն իրենցից ներկայացնում են վարկանիշային ուսումնասիրություններ, կամ նախընտրական արշավների համար նախատեսված, նեղ ընտրարշավային նպատակներ հետապնդող հետազոտություններ: Այս հետազոտությունները, հետապնդելով խիստ կիրառական նպատակներ, չեն հավակնում տեսական ընդհանրացումներ կատարել, ինչի հետևանքով չեն նպաստում էլիտայի հայեցակարգերի զարգացմանը: Նման խնդիրների առկայությունը արդիական է դարձնում «էլիտայի սոցիոլոգիայի», որպես միջին մակարդակի սոցիոլոգիական տեսության անհրաժեշտությունը: Ամփոփելու համար հիմնահարցի գիտական մշակվսւծության քննարկումը՝ պետք Է նշել, որ այն ունի բավական մեծ բացեր կոնցեպցիայի մակարդակում, հասկացութային համապատասխանության և տարթեր հեղինակների միջև վտխհամաձայնեցվածության բացակայության առումով, որն առաջացել Է Էլիտայի տեսությունների բազմաթիվ ուղղությունների առկայության պայմաններում: Հասկացությունների նման բազմազանության պայմաններում հստակություն մտցնելու նպատակով շատ հեղինակներ կենտրոնանում են քաղաքական և բյուրոկրատական էլիտաների վրա: էլիտայի պրոբլեմատիկայի նեղացումը և կենտրոնացումը քաղաքական կամ բյուրոկրատական էլիտաների վրա, ունենալով իր դրական կողմերը բերեց նաև իր թերությունները, քանի որ անտեսվում է այլ էլիտար խմբերի առկայությունը և այլ ուժերի համատեքստը: Մինչդեռ հայեցակարգերի հասկացութային համակարգերի հստակեցումը և միաժամանակյա կիրառումը հնարավորություն կտար ցուցարերել համակարգային մոտեցում, ինչը կնպաստեր հայեցակարգերի վտխլրացմանը: Անհրաժեշտ է նաև նշել, որ էմպիրիկ հետազոտությունների մակարդակում նույնպես առկա են պրոբլեմներ: Մասնավորապես հետազոտության մեթոդները, որ սովորաբար կիրառվում են էլիտաների հետազոտությունների ժամանակ ունեն որոշակի միակողմանիություն այն առումով, որ հնարավորություն չեն տափս ստուգել կոնցեպցիաներում առաջ քաշվող շատ թեզեր: Արդյունքում կոնցեպցիան ստուգվում է մասամբ: Դրա փոխարեն հետազոտության մեթոդների նման առանձնահատկությունները բերում են այն բանին, որ հետազոտությունների նպատակները համապատասխանեցվեն մեթոդների ընձեռած հնարավորություններին: Ատենախոսության նպատակն է պաբզել ՀՀ քաղաքական էլիտայի ձևավորման առկա միտումները, դրանց հետագա հնարավոր ընթացքը՝ կախված պայմանավորող գործոններից: Այս նպատակի իրականացման համար սույն աշխատանքում առաջ են քաշվում հետևյալ խնդիրները՝ ուսումնասիրել սոցիոլոգիական և սոցիալ-փիլիսոփաայական տեսությունները, որոնք անդրադառնում են էլիտաների հիմնահարցին՝ նպատակ ունենալով վերհանել այդ տեսությունների հիմնական դրույթները, հստակեցնել էլիտա հասկացության բովանդակությունը, մշակել քաղաքական էլիտայի սոցիոլոգիական հետազոտության տեսական մոդել: Մշակել ՀՀ քաղաքական էլիտայի սոցիոլոգիական հետազոտության մեթոդիկան: Ուսումնասիրել քաղաքական էլիւոայի ձևավորման ընթացքը Հայաստանում մինչև այսօր՝ նկարագրելու կոնկրետ էլիտար խմբերը և դրանց փոխհարաբերությունները: Նկարագրել քաղաքական էլիտայի կառույցը, հարաբերությունները այլ էլիտար խմբերի հետ և գործառնությունը Հայաստանում, որոնց հետագա հնարավոր վտվախությունների ուսումնասիրությունը մեզ անհրաժեշտ է՝ կանխատեսելու էլիտայի ենթահամակարգի հետագա զարգացումը: Վերհանել քաղաքական էլիտայի ձևավորումը պայմանավորող հիմնական գործոնները Հայաստանում՝ պարզելու, թե ինչպես են դրանք ազդում քաղաքական էլիտայի կառույցի, գործառնության և ձևավորման վրա: Հաչվի առնելով քաղաքական էլիտայի ձևավորման վրա ազդող հիմնական գործոնները՝ կառուցել էլիտայի ձևավորման կանխատեսման ֆոնը: Հաշվի առնելով կանխատեսման ֆոնը՝ կանխատեսել, թե ինչպիսի փոփոխություններ են սպասվում քաղաքական էլիտայի կառույցում՝ ձևավորման առկա միտումների պայմաններում: Հաշվի առնելով քաղաքական էլիտայի ձևավորման միտումների բարենպաստությունը Հայաստանի համար՝ առաջարկել միտումների կարգավորման հնարավոր մեխանիզմներ, որոնց օգնությամբ կարելի է ստանալ քաղաքական էլիտայի զարգացման ցանկալի ընթացք: Աշխատանքի մեթոդաբանական հիմք են հանդիսացել արտասահմանում կատարված մի շարք հետազոտություններ քաղաքական էլիտայի, դրա համալրման, կառույցի, գործառնության և առնչվող այլ թեմաների շուրջ: Աշխատանքի եզրակացությունների համար ինֆորմացիոն աղբյուր են հանդիսացել Հայաստանում անցկացված փորձագիտական հարցումները հասարակական, քաղաքական գործիչների, գիտական ասպարեզում էլիտայի թեմային առնչվող մասնագետների, հասարակական-քաղաքական կյանքին հետևող և հետազոտող էքսպերտների և լրատվամիջոցներում համապատասխան թեմաներով զբաղվող մասնագետների հետ, Հայաստանի կառավարության և Ազգային ժողովի կառույցը, գործունեությունը, համալրումը և կազմը ներկայացնող փաստաթղթեր և գրականություն, մամուլը: Գրականությունում ներառվել են ինչպես տարբեր հեղինակների աշխատությունների բնօրինակներն, այնպես էլ դրանց վերլուծությունները և քննադատությունները: О том, какую важную роль играет политическая элита в процессах функционирования и развития общества, может служить тот факт, что еще в древнекитайской философии делались попытки выделить определение элиты, и эти попытки делаются до сих пор. Более того, изобилие различных элитологических теорий и направлений может служить показателем того, насколько сложно и неоднозначно это явление в своих проявлениях, насколько многогранна его роль в общественном развитии. С этой точки зрения, структурно-функциональный анализ политической элиты, как подсистемы общества, открывает широкий диапазон возможностей систематизации и конкретизации представлений об этом явлении, о его структуре и особенностях функционирования, и кроме того позволяет выделить место политической элиты в целостной модели функционирования общества. Структурно-функциональный анализ политической элиты Армении позволил выделить определенную группу факторов, обуславливающих ее структуру, функционирование и формирование, невзирая на то, что последняя в нынешнем ее состоянии формировалась на протяжении всего нескольких десятилетий. В ряду таких факторов особое место занимают определенные социальные общности, владеющие ресурсами, чье содействие может иметь существенное влияние на конкретного представителя политической элиты для продвижения его вверх по властной иерархии. В РА в качестве таких общностей, которые мы будем называть базовыми субъектами политической элиты, выступают, с одной стороны, экономическая, бюрократическая, военная научная и культурная элиты, с другой стороны, местная армянская общественность, кроме того, армянская диаспора, и, наконец, Западные державы и Россия. Реальное влияние на политическую жизнь страны со стороны конкретного представителя политической элиты обусловлено, с одной стороны, тем содействием, которое оказывают ему упомянутые базовые субъекты, с другой стороны, немаловажную роль играют общественные организации, представители СМИ, и, кроме того, индивидуальная политическая активность данного представителя. Таким образом, имея определенное влияние на политическую элиту, упомянутые базовые субъекты получают возможность диктовать свою волю, определяя тем самым, кто управляет страной с точки зрения собственной выгоды. Рассматривая механизмы функционирования политической элиты Армении, в первую очередь следует выделить такие базовые субъекты, как экономическая и бюрократическая элиты, а так же базовые субъекты, связанные с определенными внешними силами, имеющие наибольшее влияние на формирование политической элиты. В то же время, научная и культурная элиты, а также общественность имеют несравненно меньшее влияние на политическую элиту. В аспекте демократических преобразований, результатом упомянутого выше положения дел является появление ряда нежелательных последствий, в частности, искажение демократических механизмов функционирования общества. Среди нежелательных последствий можно также отметить дисфункциональность элиты и контр элиты, несоответствие общественным интересам тех механизмов, с помощью которых происходит формирование политической элиты, и, как результат, направленность функционирования общества в целом на частные интересы определенных субъектов. Настоящие тенденции формирования элиты показывают, что упомянутые недостатки будут продолжать углубляться в течение ближайших лет, что заставляет обратиться к методам регулирования этих процессов. В частности, следует отметить важность борьбы с такими явлениями, как грязные технологии выборов, пассивность населения в политических процессах, слабые несформированные требования населения по отношению к политической элите и т.п.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Тенденции формирования политической элиты в РА.
    Uncontrolled Keywords: Погоян Масис Погосович
    Subjects: Sociology
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 01 Jul 2016 20:09
    Last Modified: 22 Mar 2021 13:35
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/2951

    Actions (login required)

    View Item