Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Կովկասյան պարսկերեն. պատմահամեմատական ուսումնասիրություն

Տոնոյան, Արտյոմ Արտաշեսի (2015) Կովկասյան պարսկերեն. պատմահամեմատական ուսումնասիրություն. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (393Kb) | Preview

    Abstract

    Կովկասյան պարսկերենը իրանական լեզուների հարավարևմտյան ենթաճյուղին պատկանող գրային ավանդույթից զուրկ լեզու է, որի աշխարհագրական տարածման պատմական արեալը համընկնում է իսլամական միջնադարի այսրկովկասյան նշանավոր մի պետության՝ Շիրվանշահերի կամ 19-րդ դարասկզբի Բաքվի, Շիրվանի և Ղուբայի խանությունների տարածքների հետ: Այժմ այն խոսվում է Ադրբեջանական Հանրապետության Ապշերոնի, Բաքվի, Սումգայիթի, Խիզիի, Սիազանի, Շաբրանի, Ղուբայի, Խաչմազի, Իսմայիլլիի և Շամախիի շրջաններում: «Կովկասյան պարսկերեն» եզրի տակ հասկացվում է իրանական լեզուների հարավարևմտյան ճյուղին պատկանող այն բարբառների ամբողջությունը, որոնցով խոսում է նշված տարածքի տարբեր հատվածներում տարբեր ինքնանվանումներ ունեցող (փարս, դաղլի, լոհիժ, թաթ) իրանական էթնիկ զանգվածը: «Կովկասյան պարսկերեն» եզրով է նշվում նաև Շաբրանի շրջանում գտնվող Քիլվար և Շամախիի Մադրասա գյուղերի հայ բնակիչների լեզուն, ընդ որում, Մադրասայի բնակիչներն այն անվանում են փարսերեն: Այլ եզրաբանությամբ՝ «կովկասյան պարսկերեն» անվանումով է նշանակվում Ադրբեջանում ապրող իսլամադավան թաթերի կամ կովկասյան պարսիկների և Քիլվարի ու Մադրասայի հայերի լեզուն: Իրանագիտության ոլորտում այս լեզուն ցարդ հայտնի է եղել «թաթերեն», «հյուսիսային թաթերեն», «Ադրբեջանի թաթերեն» անվանումներով, որոնք, սակայն, առաջ են բերում լուրջ եզրաբանական շփոթ` հաշվի առնելով այն, որ «թաթերեն» կամ «հարավային թաթերեն» են կոչվում նաև Իրանի հյուսիս-արևուտքում տարածված ատրպատականյան իրանական բարբառները:1 Մյուս կողմից, երբեմն կովկասյան պարսկերենի համար օգտագործվում է «հարավային թաթերեն» բնորոշիչը՝ այն տարբերակելու այս լեզվի հետ շատ մերձ ազգակցական կապի մեջ գտնվող, Դաղստանում խոսվող լեռնային հրեաների թաթերենից, որն հայտնի է նաև «ջուհուրի» անվամբ, բայց հաճախ կոչվում է նաև «հյուսիսային թաթերեն»: Մյուս կողմից էլ՝ «թաթերեն» բառը, կրելով քամահրական երանգ,3 այս լեզվի տարածման տարբեր շրջաններում՝ հատկապես Ապշերոնում, լեզվակիրների շրջանում անընդունելի և նույնիսկ վիրավորական է դիտարկվում: «Կովկասյան պարսկերեն» եզրն ընտրելիս հաշվի է առնվել նաև այն հանգամանքը, որ այս լեզուն սերում է վաղ դասական պարսկերենից: Кавказско-персидский язык, не имеющий литературной традиции и больше известный в иранистике под названием татский, входит в юго-западную подгруппу иранских языков. Исторический ареал распространения этого языка практически совпадает с территорией одного из известных закавказских государств эпохи средневековья - царства Ширваншахов или территориями Бакинского, Ширванского и Кубинского ханств в начале 19-го века. В настоящий период кавказскօ-персидский является родным языком иранского этнического элемента Апшеронского, Бакинского, Сумгаитского, Хизинского, Сиязанского, Шабранского, Кубинского, Хачмазского, Исмаиллинского и Шемахинского районов Азербайджанской Республики, употребляющего в разных частях указанных районов различные варианты самоназвания, в частности парс, лохиж, даглы и тат. Под термином «кавказско-персидский» подразумеваются также татские говоры двух армянских сёл Шемахинского и Шабраского районов – Мадраса и Кильвар, чьи жители были депортированы после 1988 года. Основной этап формирования кавказского персидского, по-видимому, совпадает с эпохой перехода среднеперсидского языка Сасанидского периода к раннему классическому персидскому, когда произошла аспирация дентального –d- (<*t), но исторический губно-зубной *v- еще не перешёл в билабиальный b- в анлауте. В диссертации фактически впервые сделана попытка чисто лингвистической классификации кавказско-персидских диалектов, вследствие чего было выделено пять диалектных групп - апшеронский, центральный, кубинский, лахиджский и шемахинский. В первой главе работы путем применениея историко-сравнительного метода лингвистического анализа детально рассмотрена и исследована вся фонетическая система кавказско-персидского языка. Развитие фонетической системы представлено в исторической ретроспективе, начиная от современного состояния языка до древнеиранской языковой эпохи, в котором промежуточные звеня составляют средние и классические периоды персидского языка.The Caucasian Persian language, which at present lacks literary tradition and is well-known also as Tat language or Tati, belongs to the south-western subgroup of Iranian languages. Historically it was widespread in the area, which approximately coincided with the lands of the medieval Shirvanshah kingdom or the territories of Baku, Shirvan and Quba khanates in the 19th century. Nowadays the Caucasian Persian is the native language of an ethnic group of Iranian descent, settled in Absheron, Baku, Sumqayit, Khizi, Siazan, Shabran, Quba, Khachmaz, Ismailli and Shamakhi districts of Azerbaijan Republic. In various parts of the above-mentioned regions the Iranian-speaking population use to have different ethnonyms as their designation, such as Pars, Lohij, Dağlı, Tat. In this dissertation the term “Caucasian Persian” language covers also the local Tat dialects of Madrasa and Kilvar, two Armenian villages in Shamakhi and Shabran districts, abandoned after 1988 for political reasons. Apparently, the formation of the Caucasian Persian language corresponds with the period of the transition from Middle Persian language of the Sasanian era to early Classical New Persian, when the aspiration of dental –d- (< *t) occurred, but the historical initial labiodental *v- hadn’t shifted to the bilabial b- yet. For the first time an attempt was made to classify the dialects of the Caucasian Persian based exclusively on the linguistic data, and five dialectal groups (Absheron, Central, Quba, Lahij and Shamakhi) were allocated. In the first chapter the whole phonetic system and structure of the Caucasian Persian language was reviewed and examined in detail mainly based on the historical-comparative method of linguistic analysis. The development of phonetic system is described on the basis of historical retrospective, starting from the current state of the 27 language and tracing it back to the Old Iranian period, and the interim stages, represented by the middle and classical periods of the Persian language.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Кавказско-персидский язык: историко-сравнительное исследование. Caucasian persian: comparative historical research.
    Uncontrolled Keywords: Тоноян Артем Арташесович, Tonoyan Artyom Artashes
    Subjects: Linguistics
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 08 Sep 2016 13:36
    Last Modified: 13 Sep 2016 12:47
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/3386

    Actions (login required)

    View Item