Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Ընտանի կենդանիների անվանումները թյուրքական լեզուներում

Խաչատրյան, Լուսինե Ավետիքի (2013) Ընտանի կենդանիների անվանումները թյուրքական լեզուներում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (495Kb) | Preview

    Abstract

    Ատենախոսությունը կազմված է ներածությունից, աշխատանքի հիմնական մասը հանդիսացող երեք գլուխներից, եզրակացություններից, համառոտագրությունների ցուցակից, օգտագործված գրականության ցանկից և հավելվածից։ Ներածությունը և բոլոր գլուխները բաժանված են թվագրված համապատասխան ենթաբաժինների։ Ընտանի կենդանիների անվանումները, որոնք կազմում են թյուրքական լեզուների բնիկ բառաշերտի մի մասը, մինչ այժմ չեն ենթարկվել համապարփակ քննության։ Այս լեզուներն անցել են պատմական փոխհարաբերությունների բարդ ուղի, որը լուսաբանելու և դրանց զարգացման միտումները հասկանալու համար կարևոր նշանակություն ունի բառապաշարային միավորների՝ տվյալ դեպքում տնտեսական նշանակության ընտանի կենդանանիների անվանումների ուսումնասիրությունը: Ընտանի կենդանիների անվանումների վկայությունները վերաբերում են թյուրքական լեզուների պատմության ամենավաղ շրջանին, դրանց մի մասն էլ ընդհանուր է ալթայան լեզվաընտանիքի որոշ լեզուների համար, որը կարևորվում է թյուրքական լեզուների բնիկ բառապաշարը որոշարկելիս։ Թյուրքական ժողովուրդների համար քոչվոր անասնապահությունը մշտապես եղել է կենցաղավարության հիմնական ձև, և այդ բնագավառին վերաբերող բառաշերտի քննությունը թույլ է տալիս ավելի լավ ճանաչել այս ժողովուրդներին, նրանց լեզվական ու մշակութային առանձնահատկությունները: Ներկա ատենախոսության նպատակն է մասնավոր թեմատիկ խմբերի, տվյալ դեպքում՝ ընտանի կենդանիների անվանումների ուսումնասիրության միջոցով լուծել հետևյալ խնդիրները. որոշել թյուրքական լեզուների բաժանման կամ միաձուլման մոտավոր ժամանակագրությունը, գտնել մոնղոլական և այլ ալթայան լեզուների հետ թյուրքական լեզուների ունեցած ընդհանրությունները, դիտարկել բառապաշարային տվյալ միավորների իմաստային և ձևաբանական զարգացումները, որոշարկել թյուրքական լեզվաընտանիքում առանձին խմբերի ընդհանուր ու տարբերակիչ հատկանիշները, դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները, որոշարկել թյուրքական լեզուների և ոչ ազգակից լեզուների փոխհարաբերությունները և դրանց բառապաշարային ընդհանրությունների բնույթը, ատենախոսության գլխավոր նպատակներից է վեր հանել հին թյուրքական ընդհանուր բառապաշարը ժամանակակից թյուրքական լեզուներում և դրանցում առկա փոխառությունները։ Թյուրքական լեզուներում կենդանիների անվանումներին վերաբերող բառաշերտի ուսումնասիրությունը պայմանավորված է նախևառաջ այն հանգամանքով, որ թյուրքագիտության համար հրատապ է մնում թյուրքական լեզվաընտանիքի լեզուների միջև գոյություն ունեցող պատմական կապերի, ներքին ու արտաքին հարաբերակցությունների պարզաբանումը, որն էլ անհրաժեշտ է դրանց առավել դիպուկ և ճշգրիտ դասակարգման համար: Այս աշխատանքում առաջին անգամ համատեղելով առանձին լեզուների և դրանց բարբառների կենդանիների անվանումների լեզվանյութը, փորձ է արվում կազմել համեմատաբար ընդգրկուն ցուցակ և դիտարկել ու քննարկել այն թյուրքական լեզուների ամբողջական համատեքստում: Բազմաթիվ բառամիավորներ ենթարկվել են ստուգաբանական քննության, ներկայացվել է ողջ բառաշերտի իմաստային և ձևույթային բնութագիրը: Данная диссертация посвящена синхронному и диахроническому изучению названий домашних животных в тюркских языках, представляюших хозяйственную ценность. Семантико-морфологическое изучение отдельных лексем данной тематической группы, охватывающей как древний слой лексики, так и инновации более позднего времени, позволяют проследить внутренние закономерности развития тюркских языков, которые прошли сложный путь взаимодействий между собой и с другими языковыми семьями. В современной тюркологии разные слои лексики исследованы неравномерно. По сравнению с другими языковыми категориями скотоводческая лексика осталась мало изученной и не подверглась системному структурно-семантическому анализу. Во Введении определяется объект исследования, обосновываются актуальность темы, так же выдвинутые нами задачи и проблемы. Дается подробный критический анализ научной литературы по тематике. Первая глава посвящена изучению названиям домашних животных, которые засвидетельствованы в письменных источниках древнетюркского и караханидского периодов. Большинство этих названий носит общетюркский характер, что отражает, по всей вероятности, общность тюркских языков и диалектов в древнюю эпоху, в которую формировалась скотоводческая терминология. Следует отметить, что характер соотношения различных наименований, входящих в тематические группы – общевидового наименования, наименований холощенного самца, самца-производителя, самки и молодняка – неодинаково. Указанные наименования могут иметь разные или одинаковые корни, причем в последнем случае разграничение осуществляется при помощи морфологии или посредством описания. В наиболее древних письменных памятниках преобладают названия лошади по возрасту и полу, например – aиғ р ‘жеребец’, баитал ‘кобыла’, тай ‘жеребенок’, но в письменных материалах караханидского периода засвидетельствованы названия животных, имеющх важное хозяйственное значение: бука ‘бык-производитель’, с ғ р ‘корова’, бузағ ‘теленок’, буғра ‘бык – производитель’, иңән ‘верблюдица’, бота ‘верблюжонок’ и.т.д. Во второй главе подробному семантико-морфлогическому анализу подверглись названия домашных животных средневековых источников. В этот период уже четко выявляются огузотуркменские, кыпчакские и карлукские языковые различия, которые также видны в изучаемой нами тематической группе лексики. Например: в Kitab-ı Mecmû-i Tercüman-ı Türkî-i ve Acemî ve Mogolî названия животных отражают особенности кыпчакской фонологии - keşek ‘двухлетний верблюжонок’, ср. огуз. köşek ‘верблюжонок’ мамлук. кып. köşek/keşek верблюжонок от шести месяцев до одного года’. Однако характерные названия разных тюркских диалектов все еще параллельно засвидетельствованы в некоторых письменных памятниках (қоң/қой/қоч/қойун/гойун). В тюрксих языках в различные периоды времени происходил процесс перехода ң>н, ң>j, j>ч, чем и обьясняется образование вариантов этих названий. Все указанные названия функционировали одновременно, как диалектные формы, а на уровне современных тюркских языков – это ареальные наименования одного животного. В средневековую эпоху так же наблюдаются семантические сдвиги в значениях разных слов. Например, в ранних памятниках старотюркское название uđ/uy означает ‘ крупный рогатый скот’, а в позднем средневековье замечены и фонологические, и семантические сдвиги - ud<uў “бык, вол”. В раннем средневековье, при наличии некоторых заимствований, все же большинство названий домашних животных имеют исконно тюркское происхождение. Однако, в более поздний период, когда в результате культурноисторических и социальных изменений усиливается арабо-персидское влияние, эти заимствования существенно увеличиваются в лексике тюркских языков. This dissertation covers the synchronic and diachronic research of the names of domestic animals in Turkic languages. The semantic-morphological study of certain lexemes of this thematic group embracing either ancient level of the vocabulary or innovations of later period, allows us to retrace of internal regularities of the development of Turkic languages that have passed the interesting way of interaction among themselves and with other language families. Different layers of the vocabulary are studied unevenly in modern Turkic studies. The cattle-breeding vocabulary in comparison with other linguistic categories remains little-studied and does not receive systematic structural-semantic analysis. In Introduction the object of the research is defined and the importance of subject as well as raised problems and issues are substantiated. The detailed critical analysis of the scientific literature on the subject is given. The First Chapter covers the investigation of domestic animals’ names that are attested in the written sources of Old and Karakhan Turkic. The majority of these names had common Turkic character that most probably reflects the unity of Turkic languages and dialects in ancient period when the cattle-breeding terminology was formed. It’s worth mentioning that the correlation of different denominations included in tlumatie groups of general type names, names of castrated stallion, productive male, female or of young animals are not the same. The mentioned above denominations can have different or the same roots, moreover in the latter case limitation is made with the help of morphology or by the means of description. In ancient manuscript monuments the names of horses according to their age or sex are dominated. For example аиғїр-stallion, баитал-mare, тай-foal, but in the written materials of Karakhan period the names of animals are mentioned which have an important meaning in farming: бука (stalling bull), cїғїp (cow), бузағї (calf), иңән (female camel), бота (colt) etc. The names of horses by age and sex prevail in the oldest written monuments. In the Second Chapter the detailed analysis of names of domestic animals in the medieval period is provided. The differences among Oguz-Turkmen, Kipchak and Karluk languages are clearly elicited in this period. This is also evident in the examined thematic group of vocabulary. However, the characteristic lexemes of different Turkic dialects still exist simultaneously in some written monuments. For example the animal names testified in the vocabulary Kitab-ı Mecmû-i Tercüman-ı Türkî-i ve Acemî ve Mogolî reflects phonetic differences of the Kipchak language, for example` keşek «two year old camel’s culf երկու տարեկան ուղտի ձագ» (compare with oghuz dialectical köşek “camel’s culf”, mamluk Kipchak “one year or six months old camel’s culf, «ուղտի ձագ», մամլուքյան ղփչղ. köşek/keşek «մեկ տարեկան կամ վեց ամսական ուղտի ձագ»)։ հմմտ.` օղուզ. բրբռ.` köşek «ուղտի ձագ», մամլուքյան ղփչղ. köşek/keşek «մեկ տարեկան կամ վեց ամսական ուղտի ձագ»)։ The semantic changes in the meaning of different words are apparent in the medieval period. For example old Turkic name “neat cattle uđ/uy” testified in the early monuments is mentioned in the phonetic variant ud<uў and in the mean of bull and ox. During different periods there was a process of changing of ң>н, н>j, j>ч in Turkic languages. This helps to explain the formation of following names (қоң/қой/қоч/қойун/гойун). Although there are some adoptions in the early medieval period, the majority of the testified names are Turkic. However in the late medieval period when as a result of the historical and cultural changes Arabic and Persian impact increased the loanwords from Arabic and Persian languages in the Turkic vocabulary increased as well.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Названия домашних животных в тюркских языках. The names of domestic animals in turkic languages.
    Uncontrolled Keywords: Хачатрян Лусине Аветиковна, Khachatryan Lusine
    Subjects: Linguistics
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 20 Sep 2016 10:17
    Last Modified: 03 Nov 2016 16:51
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/3450

    Actions (login required)

    View Item