Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հարավկասպյան ավազանի գետանունները

Միրջավադ, Յախչալի (2013) Հարավկասպյան ավազանի գետանունները. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (388Kb)

    Abstract

    Սույն ատենախոսությունը նվիրված է Կասպից ծովի հարավային ավազանի գետանունների ուսումնասիրությանը, դրանց իմաստային, ծագումնաբանական ու բառակազմական քննությանը: Ստուգաբանական ու իմաստային քննության առումով իրանակասպյան տարածքների գետանունները դժվար մեկնաբանելի են: Շատ դեպքերում դժվար է վերականգնել դրանց նախնական տեսքը, և կատարել իմաստային վերլուծություն, որոնց պատճառները Կասպյան հարավային ավազանի գետանունների հետևյալ փոփոխություններն են. 1. վերանվանում, երբ գետանունը զանազան պատճառներով (որևէ մեկի հիշատակի հավերժացում և այլն) ամբողջովին կամ մասամբ փոխվում է, 2. թարգմանություն. այս կարգի փոփոխությունները վերաբերում են այն գետանուններին, որոնք պահպանելով իրենց իմաստային կողմը, նոր էթնոլեզվական հանրույթի կողմից թարգմանվում, և ժամանակի ընթացքում պաշտոնական կարգավիճակ են ստանում թարգմանված տարբերակները: Այս երևույթը դիտելի է հատկապես Արաքսի ենթաավազանի գետանունների դեպքում, որոնց թյուրքական անվանումները արձանագրված են որպես պաշտոնական անուններ, այն դեպքում որ, այս անվանափոխությունը հիմնականում թարգմանության արդյունք է և տեղի է ունեցել միայն անցյալ դարասկզբին, երբ Իրանի հյուսիսարևմտյան տարածքներում մեծ տարածում գտան թյուրքական խոսվածքները: Գետանուններում աչքի են ընկնում ոչ օրինաչափ հնչյունական փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են էթնոլեզվական միջավայրով: Այս փոփոխություն-ները կարող են լինել՝ ա) հին և նոր անվանադրողների լեզուների միջև առկա հնչյունական տարբերությունները, որոնք իրենց արտահայտու-թյունն են գտնում գետի անվան մեջ, բ) ժողովրդական ստուգաբանության արդյունքում ի հայտ եկած հնչյունական տարբերությունները, երբ ժողովուրդը բառիմաստը իրեն հասկանալի դարձնելու համար փոփոխում է անունը՝ դրանով ասես վերաիմաստավորելով իմաստազրկված անունը, գ) հապավումը կամ ամփոփումը, որի արդյունքում երբեմն անհնար է վերականգնել իսկական ձևը, և վերջինը` սխալագրությունը, որը հատկապես 3 հնարավոր է արաբատառ անունների գրության ժամանակ (արաբատառ գիրը թույլ է տալիս փոփոխություններ ու աղավաղումներ նույնիսկ մեկ կետի կամ մասնիկի դեպքում): Այդ պատճառով նույն անունը կարող է հանդիպել տարբեր ձևերով, մասնավորապես, կարճ ձայնավորների հերթագրության կամ բացակայության դեպքում: Այս փոփոխություններով հանդերձ, գետանուններն անցնում են ժամանակի փորձությունը և տվյալներ պարունակում տարածքի սկզբնային վիճակի մասին` պահպանելով բազմաթիվ լեզվական հնագույն միավորներ ու ձևույթներ: Հարավկասպյան ավազանի գետանունները առաջնակարգ աղբյուր են հանդիսանում մերձկասպյան տարածքի լեզվական, նաև էթնիկ պատմության կամ էթնոգենեզի ուսումնասիրության համար, որով և պայմանավորված է այս ատենախոսության արդիականու-թյունը: Диссертация посвящена семантическому, структурному и этимологическому анализу названий рек южно-каспийского бассейна. В отличие от названий населенных пунктов, гидронимы более устойчивы во времени. Поэтому и данные гидронимии представляют особую ценность для науки. Имена рек и их притоков свидетельствуют не только об этническом составе древного населения, заселявшего некогда прибрежные территории, но и о миграциях и путях миграций древних племен, даже о сменах населения на одной и той же местности. Названия рек ирано-каспийского региона довольно сложно интерпретировать с точки зрения этимологического и семантического анализа. Во многих случаях довольно трудно восстановить изначальный вид названия и семантически обосновать его. Данный труд – попытка выявить основной гидронимообразующий словарный состав Южного Каспия, представить словообразовательные особенности, а также семантические и этимологические аспекты гидронимов данного ареала. В работе приводится корпус гидронимообразующих формантов и субстратный материал, засвидетельствованный еще со времен прото-иранской эпохи. В «Предисловии» обосновано историко-лингвистическое значение изучения гидронимов, а также представлен краткий очерк истории иранской гидротопонимики. Показательно, что работы, посвященные именно иранским гидронимам, немногочисленны и, как правило, выступают как разделы в исследованиях по топонимике, посвященных главным образом бассейну Каспийского моря в трудах многих иранских ученых (например, I. Afšār, L. Mofaxam Pāyān, ʻEnāyat-ollah Rezā и т. д.). В этом разделе рассматриваются южно-каспийские суббассейны и основные крупные реки изучаемого региона, а также представлена географическая характеристика вышеупомянутых ареалов. Имена суббасейнов (суббассейны называются именами крупнейших рек данного водного пространства) и крупные речные названия проанализированы в соответствии с историко-сравнительным методом. Суббассейнами Южного Каспия являются – Сефидруд, Аракс, Горганруд, Атрак, Хераз, Талыш-Энзели, Чалус, Талар-Баболруд, Нека-Теджен. В первой главе диссертации – “Семантический анализ речных названий южно-каспийского бассейна”, представлена основная гидронимообразующая лексика, которая, естественно, принадлежит к семантической сфере “вода, водное пространство”. В данном словарном составе раздельно рассмотрены лексические пласты иранского, тюркского, арабского и иного происхождения. Во второй части этой главы анализирована семантическая структура речных названий с соответствующими примерами, которые, в свою очередь, по мере возможности подвергаются еще и этимологическому анализу. Здесь же представлена связь этнонимов и гидронимов, которая имеет большое значение для этногенетических иследований. Этнонимы могут быть вторичными образованиями от территориальных обозначений, а в других случаях, они, наоборот, являются основными наименованиями племенных территорий, в том числе и водных объектов. The dissertation aims at the semantic, structural and etymological analysis of the river-names of the South Caspian basin. Hydronyms, unlike different names of settlements (towns, villages etc.), are more persistent in a long period of time. Therefore, all the recorded units are of utmost scholarly interest. Names of the rivers and their tributaries reveal not only the ethnic composition of the ancient population, inhabiting the territory adjacent to the riverside, but also attest the migration and the ways of migration of the old tribes, even the changes in population on the same territory. The rivernames of Iranian-Caspian region are rather difficult to interpret from the standpoint of semantic and etymological analysis. In many cases it is hard to reconstruct the initial form of the name and give the semantic analysis. The presented dissertation is an attempt to reveal the basic hydronymic lexicon, to explain the specific derivational features of the river-names, as well as to perform a thorough semantic and etymological analysis. Furthermore, the work includes a comprehensive corpus of hydronymic suffixes (formants), as well as the substrate elements attested from the Proto- Iranian epoch. The first part of the dissertation - “Intoduction”, contains a brief outline of the history of the Iranian hydrotoponymy and the state of research in the field. It should be noted that the number of studies in Iranian hydronymy is very few, being as a rule parts of toponymical researches. (cf., e.g., I. Afšār, L. Mofaxam Pāyān, ʻEnāyat-ollah Rezā and others). The primary focus of this part of the research is South Caspian sub-basins and the major rivers of the area under study. The geographical characteristics of the above mentioned sub-basins have been presented in this part of dissertation. The names of subbasins (the sub-basins are called after the major river of the research area) and the major river-names have been studied in accordance with historicalcomparative method. There are several South Caspian sub-basins: Sefidud, Araxes, Gorganrud, Atrak, Heraz, Talish-Enzeli, Chalus, Talar-Babolud and Neka-Tejen. The first chapter of the dissertation – “The Semantic Analysis of the Rivernames of the South Caspian basin”, includes the basic hydronym-formative lexicon, which is certainly a part of the semantic sphere of “water, water area”. The Iranian, Turkic, Arabic and foreign vocabulary-strata have been distinguished and considered in the abovementioned lexicon. The semantic structure of the river-names is studied in the second part of this chapter, and the respective examples, along with possible etymological analysis, are also presented. The relationship between ethnonyms and hydronyms is very important for ethnogenetic researches. The ethnonyms can be secondary formations from the territorial designations, but in other cases, on the contrary, they can present the basic denomination of the tribal territory, including water element.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Названия рек южно-каспийского бассейна. The river-names of the south caspian basin.
    Uncontrolled Keywords: Мирджавад Яхчали, Mirjavad Yaxchali
    Subjects: Linguistics
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 22 Sep 2016 11:13
    Last Modified: 22 Sep 2016 11:13
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/3456

    Actions (login required)

    View Item