Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հայերենի բարբառների բայական եղանակաժամանակային համակարգերի զուգադրական քննություն

Գևորգյան, Գայանե Գերասիմի (2013) Հայերենի բարբառների բայական եղանակաժամանակային համակարգերի զուգադրական քննություն. Doctor of Sciences thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (450Kb)

    Abstract

    Հայերենի տարածքային տարμերակներում μայի եղանակա-ժամանակային համակարգերի հիմնահարցերը կարևորվել են բարբառագետների կողմից, և ըստ ամենայնի դրանք հետազոտվել ու լուսաբանվել են։ Բարբառային միավորներին նվիրված ուսումնասիրություններում քննվել են գլխավորապես սահմանափակ տարածքների եղանակաժամանակային ձևերը, որոնք, սակայն, ներկայացվել են տարμեր խորությամբ` պայմանավորված ինչպես փաստական նյութերի ծավալով ու քննարկվող խնդիրների ուղղվածությամբ, այնպես էլ այդ հետազոտությունների μնույթով և նպատակադրմամբ։ Բարբառագիտության զարգացման արդի փուլում առանձին բարբառների ուսումնասիրությունների, ինչպես նաև հայերենի բարբառագիտական ատլասի ծրագրով շուրջ 500 հայկական μնակավայրերից բարբառային հատկանիշների գրանցման շնորհիվ կուտակվել է հսկայածավալ նյութ, որի` μայական հատկանիշներին վերաμերող տվյալները դեռևս գիտական շրջանառության մեջ չեն դրվել։ Ուստի խիստ կարևորվում է փաստական այդ հարուստ նյութի սահմաններում հայերենի բարբառների μայի եղանակաժամանակային ձևերի զուգադրական քննությունը, որի ընթացքում ի հայտ են գալիս բայական հատկանիշների ընդհանրությունների և տարբերությունների այնպիսի խմբեր, որոնց միջոցով կարելի է պարզել բարբառների և μարμառային խմբակցությունների տիպաμանական բնութագրերը։ Հետազոտության նպատակը և խնդիրները: Աշխատանքի նպա-տակն է ներկայացնել μարμառների եղանակաժամանակային կազմությունների զարգացման պատմությունը և տարածագործառական բնութագիրը, դիտարկել դրանք զուգադրական քննության համատեքստում և արժևորել դրանց դերը հայերենի քերականական կառուցվածքում: Առաջադիր նպատակը իրագործելու համար փորձել ենք լուծել հետևյալ խնդիրները. ա) բացահայտել բարբառների եղանակաժամանակային համակարգերի պատմական զարգացման բնորոշ գծերը, բ) վեր հանել μայի եղանակային ձևերի կառուցվածքային բաղադրիչների գործառական արժեքը, գ) ներկայացնել եղանակաժամանակային համակարգերի տարա-ծականգործառական բնութագրերը, դ) որոշել եղանակաժամանակային կաղապարների տարածման սահմանները, ե) որոշարկել բարբառային տարածքների և ենթատարածքների սահմանագծերը, զ) պարզել քերականական համանիշության, համանունության և բազմիմաստության արտահայտության և բովանդակության պլանների փոխհարաμերությունը։ С точки зрения целостного формально-семантического описания глагольной системы армянского языка обретает важное значение изучение категориальных форм времен и наклонений диалектов, которые в течение исторического развития претерпели значительные изменения, отразившиеся в различных территориальных вариантах языка. В диссертационной работе модально-временные конструкции диалектных единиц примерно из 500 населенных пунктов впервые становятся объектом системного структурно-сопоставительного анализа в синхроническом и диахроническом аспектах. Диссертация состоит из введения, четырех глав, заключения, списка использованной литературы и приложения, содержащего 6 таблиц и 26 карт. В первой главе (“Историческое развитие систем времен и наклонений в диалектах”) дается диахроническое описание форм времен и наклонений, обобщается весь фактический материал и делаются теоретические выводы относительно их происхождения, последующего развития и видоизменений их структурных и семантических особенностей. Анализ модально-временных конструкций выявляет, что в ходе исто-рического развития подверглись изменениям количество времен и наклонений (некоторые временные формы древнеармянсого языка вышли из употребления, уступив место новообразованиям), структура глагольной парадигмы, способы выражения значений глагольных грамматических кАте-горий и пр. Во второй главе (“Сопоставительный анализ структурных компонен-тов диалектных форм наклонений глагола”) представляются диалектные проявления морфологических способов выражения грамматических категорий лица, числа, времени, дается сопоставительное описание структурных компонентов форм наклонений, выявляется их происхождение. Исследование показывает, что в территориальных вариантах армянского языка модально- временные конструкции глагола делятся на два структурных типа – синтетический и аналитический, причем аналитический тип является преобладающим как в восточной, так и западной группировках диалектов. В третьей главе (“Сопоставительный анализ структурных моделей диалектных форм времен и наклонений”) дается функционально-территориальная характеристика структурных моделей времен и наклонений, выяв-ляются как общие черты, так и частные особенности и свойства их морфологической структуры, уточняются диалектные ареалы их распространения. В диалектах имеется противопоставление пяти наклонений: изъявительного, желательного, условного, принудительного и повелительного. Первые четыре наклонения противопоставляются повелительному наличием частиц модальности (отсутствующих в повелительном), а также разнятся между собой по аналитическому либо синтетическому типу образования. Сопоставительный анализ модально-временных систем глагола в диалектах, проведенный в разделе “Структурное описание моделей образования диалектных форм времен и наклонений”, показывает, что в территориальных вариантах армянского языка аналитические конструкции значительно преобладают по сравнению с синтетическими как в положительном (соотношение 22/8), так и в отрицательном спряжении (соотношение 35/2). В разделе “Сдвиги в диалектных модально-временных системах“ представляются исторические изменения, обусловленные взаимовлиянием диалектов и взаимопроникновением языковых фактов, фонетическими либо семантическими переходами показателей времен и наклонений, их выпадением или заменой, а также функциональными ограничениями структурных моделей. В четвертой главе (“Проявления взаимоотношений между планом выражения и планом содержания в модально-временных системах диалектов”) рассматриваются грамматическая омонимия, синонимия и полисемия. В модально-временных системах территориальных вариантов обнаруживается два типа грамматической омонимии – межпарадигматическая и внутрипарадигматическая. Межпарадигматическая омонимия проявляется между личными глаголами, между личными глаголами и причастиями, между разными причастными формами и обусловлена омонимией либо личных окончаний с разными категориальными значениями, либо омонимией окончаний личных форм и причастий, либо же омонимией окончаний разных причастий. Внутрипарадигматическая омонимия проявляется в формах прошедшего времени желательного наклонения и обусловлена одинаковыми окончаниями разных лиц. From the viewpoint of integral formal-semantic description of the verbal system of the Armenian language, the study of categorial forms of tense and mood in dialects, that in the course of the historical development underwent considerable changes reflected in various territorial varieties of the language, is of central importance. In the present paper modal-temporal constructions of dialectical units from about 500 settlements become the object of systemic structural-comparative analysis in both synchronic and diachronic aspects for the first time. The present thesis consists of an introduction, four chapters, conclusion, references and the appendix containing 6 tables and 26 maps. In Chapter 1 (Historical Development of the Tense and Mood Systems in Dialects) a diachronic description of the tense and mood forms, summarizing the whole factual material, is given, and conclusions regarding their origin, further development and modification of their structural and semantic peculiarities are drawn. The analysis of modal-temporal constructions reveals that in the course of the historical development the number of tense and mood underwent changes (certain temporal forms of Old Armenian became out of use yielding to new formations), and the structure of the verbal paradigm and the ways of expressing the grammatical categories of the verb are modified. In Chapter 2 (A Comparative Analysis of the Components of Dialectical Forms of Verbal Moods) dialectical manifestation of morphological means of expressing grammatical categories of person, number and tense are presented, a comparative description of the structural components of the forms of mood is given, and their origin is revealed. The study shows that in the territorial varieties of the Armenian language the modal-temporal constructions of the verb are subdivided into two structural types: synthetic and analytical, at that the analytical type is predominant in both western and eastern groups of dialects. In Chapter 3 (A Comparative Analysis of the Structural Models of the Dialectical Forms of Tenses and Moods) functional-territorial characteristics of the structural models of tenses and moods are given, both general and special features of their morphological structure, specifying dialectical areas of their distribution, are revealed. In dialects there is the opposition of five moods: Indicative, Optative, Conditional/Subjunctive, Compulsive and Imperative. The first four moods are opposed to the Imperative Mood due to the presence of modal units (non-existent in the Imperative Mood) and differ from each other according to the analytical or synthetic ways of formation.

    Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
    Additional Information: Сопоставительный анализ категориальных форм времен и наклонений диалектов армянского языка. A comparative study of the mood-tense systems of verbs of Armenian dialects.
    Uncontrolled Keywords: Геворгян Гаяане Герасимовна, Gevorgyan Gayane
    Subjects: Linguistics
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 22 Sep 2016 15:40
    Last Modified: 22 Sep 2016 15:40
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/3460

    Actions (login required)

    View Item