Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Դաշտային Արցախի մարդակերպ կոթողները. տեղագրությունը, տիպաբանությունը, գործառույթը, պատմամշակութային կոնտեքստը

Երանյան, Նժդեհ Աշոտի (2016) Դաշտային Արցախի մարդակերպ կոթողները. տեղագրությունը, տիպաբանությունը, գործառույթը, պատմամշակութային կոնտեքստը. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (37Mb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (2824Kb) | Preview

      Abstract

      Առաջավոր Ասիայում և եվրասիական տափաստաններում քարե մարդակերպ կոթողները երևան են գալիս մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներից սկսած, դրանք առավել ակտիվ սկսում են տարածվել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջում և 1-ին հազարամյակի սկզբում: Վերջիններս հանդիպում են ինչպես հյուսիսարևմտյան Իրանում (Մեշքին Շահր), Միջին Ասիայում, Սիբիրում, Եվրոպայում, Հյուսիսային Կովկասում, Ղրիմում և Մերձսևծովյան շրջաններում, այնպես և Հայկական լեռնաշխարհում և շրջակայքում (Կորճայք-Կորդուքում գտնվող Հաքարի), Հայաստանի Հանրապետության մի շարք հուշարձաններում (Մեծամոր, Շավարշավան, Մրգավան, Հարժիս, Լոռի Բերդ, Ջուջևան, Դվին և այլն): Ըստ ամենատարածված գիտական պատկերացման` մարդակերպ այս կոթողները, իրենց բազմազանությամբ հանդերձ, շատ լայնածավալ և երկարատև մշակութային ավանդույթի տարբեր դրսևորումներն են: Մ.թ.ա. 2-1-ին հազարամյակի առկա նյութերով Հայաստանը առանձնանում է որոշակի բազմազանությամբ և կարելի է ենթադրել, որ այդ բազմազանության մի դրսևորումն էլ արցախյան կոթողներն են: Արցախի քարե մարդակերպ կոթողները երկրամասի նախաքրիստոնեական մշակույթի կարևոր բաղկացուցիչներից են: Այս տարածքը խորհրդային տարիներին հայտնի պատճառներով բավարար չափով չի ուսումնասիրվել: Եղած հետազոտություններն էլ ակնհայտորեն քաղաքականացված են: Սա վերաբերում է նաև մարդակերպ կոթողներին, որոնք որոշ ադրբեջանցի հետազոտողներ ներկայացրել են որպես աղվանական` փորձելով դրանց տարածվածությունը հատկապես Արցախում դիտել որպես աղվանական էթնոմշակութային սուբստրատի առկայություն: Ուստի այդ հուշարձանների հետազոտությունը, նրանց հստակ ժամանակագրության և էթնոմշակութային պատկանելության խնդիրների քննությունը ներկայացնում է ոչ միայն գիտական հետաքրքրություն, այլև հնարավորություն է տալիս մերժել ադրբեջանական զեղծարարությունները: Կոթողները թեև առանձին օրինակներով հայտնի են դարձել դեռ անցած դարի 60-ական թվականներին, սակայն նրանց պատկերագրական, իմաստաբանական քննությունը, ժամանակագրությունը և հնարավոր էթնոպատկան խնդիրնեերը մնում էին չմանրամասնված, հաճախ էլ` ուղղակի չլուծված: Արցախի ազատագրական պատերազմի արդյունքում նոր հնարավորություններ ստեղծվեցին նաև տարածաշրջանի հնագույն պատմության և մշակույթի հետազոտության համար: Մարդակերպ կոթողների ֆիզիկական մատչելիությունն այն էական իրողությունն ու հանգամանքն էին, որոնք հնարավորություն ստեղծեցին իրականացնել դրանց մանրամասն նկարագրությունը, չափագրումը, լուսանկարումը և պատմամշակութային միջավայրի հետազոտությունը: Ուսումնասիրության համար ֆիզիկապես հասանելի է եղել 20 կոթող, 2 այլ կոթողի մասին որոշակի մանրամասներ ստացել ենք այլ աղբյուրներից` Հ. Պետրոսյանի դաշտային օրագրից և որոշ լուսանկարներից: Չի բացառվում, որ ավելի մեծ` ֆիզիկապես մեզ ոչ հասանելի տարածական արեալում` Արցախի տափաստանի արևելյան մասում դրանք այսքանով չեն սահմանափակվել: Սակայն առկա հակամարտության պայմաններում անհնար է դրանց վավերացումը ոչ միայն հայ-ադրբեջանական սահմանից այն կողմ, այլև սահմանամերձ շրջաններում: Anthropomorphic stone stelae are appearing in Southwestern Asia and Eurasian steppes from 4-3th centuries BC and most actively started spreading at the end of the 2-1st century BC. The last are seen both in Northwestern Iran (Meshkin Shahr), Middle Asia, Siberia, Europe, North Caucasus, The Crimea, The Black Sea regions and in the Armenian Highlands and around (in Hakari, situated in Korchajq-Korduk), in a number monuments of Republic of Armenia (Metsamor, Shavarshavan, Mrgavan, Harjis, Lori Berd, Jujevan, Dvin etc.). According to the most popular scientific notation these anthropomorphic stone stelae and their diversity are different performances of a very durable and wild-ranging cultural tradition. With the existing materials of 2-1st centuries BC Armenia distinguishes with some diversity and it can be assumed that Artsakh stelae are manifeestation of this diversity. 20 stelae were physically available for the investigation, we also got some details about 2 stelae from the researchers’ field diaries and some other photos. Observed twenty-two stelae are situated infield or prairie fairly compact area of Artsakh. The studied area is situated in the right bank of Kura river, occupying the eastern part of Artsakh steppe. Several sculpturing techniques were used for the creation of the stelae, which shows the rich tradition of sculpturing. But despite this it can be stated that the iconography of the stelae is too schematic, stingy, many details of the physique are not depicted, although their "presence" is assumed. Technical means of the sculpture are also restrained. Stelae descriptive test allows to ratify that the iconography is presented at least with two complexes: a. physique, b. equipment (including weapons and grooming). The Sculpture technical modest arsenal, iconographic schematic and "greed" grounds to assume that in the name of Artsakh stelae we are dealing with the initial manifestation of a broad cultural phenomenon. This is especially remarkable in terms of the similarities that exist between the common Eurasian early Cimmerian and Scythian series of the stelae. We think that this is a sufficient reason to assume that a large area covering the Artsakh steale is a nearly group of anthropomorphic stone stelae. As the study of close parallels, so some iconographic details and sculptural technique of the discussed stelae afford ground to date these stelae through 8th - 6th centuries BC interval. Stelae discovered in Artsakh were likely tombstones, and / or religious symbols, which were placed in the event of death of any member of the group. These in a pedestal or without pedestal form were located on the top of kurgan or in the center of sanctuary, and it is not excluded that on inland burials. The stelae probably carry generalized ideas of the creation, depicting the central element, the vertical axis (the axis of the world, world column, tree, phallus, etc.). Based on our comparative iconographic study of Meshkin Shahr and Artsakh stelae which evidently indicates the Artsakh stelae more developed and, with this, chronologically being a little more late created circumstance, as a result of this study we suggest the hypothesis, that the first wave of Cimmerian-Scythian tribes in 8-7th centuries BC infiltrating the Iranian plateau, has also moved to the north, including Artsakh and disseminated the culture of anthropomorphic stelae. Каменные антропоморфные изваяния появились в передней Азии и Евразийских степях начиная с 4-3 тысячелетий до н.э., и с большей интенсивностью распространились в 2-1 тысячелетиях до н.э. Данные изваяния встречаются как на территории северозападного Ирана (Мешкин Шахр), Средней Азии, Сибири, Европы, Сев. Кавказа, в Крыму и Северном Причерноморье, так и в Армянском нагорье (в Корчайк-Кордуке на территории Хакари), в нескольких памятниках Республики Армения (Мецамор, Шаваршаван, Мргаван, Аржис, Лори Берд, Джуджеван). По самой распространенной научной точке зрения, эти антропоморфные изваяния, с их многоликостью, являются различными проявлениями широкомасштабной и длительной культурной традиции. Армения отличается наличием многообразия материалов 2-1 тысячелетия до н.э. и можно предполагать,что одним из проявлений данного многообразия являются арцахские изваяния. Физически для обследования было доступно 20 изваяний. Из фотографий и дневников исследователей мы получили информацию об еще двух памятниках. Двадцать два изваяния, которые мы обследовали, находятся на степной довольно компактной территории Арцаха. Исследуемая территория находится на правом берегу реки Кур и занимает восточную часть Арцахской, а так же западную часть Мильской степей. Данные изваяния были созданы с применением нескольких техник ваяния. С учетом всего этого все же можно утверждать, что описание ваяний строго схематическое,скупое, явно не было изображено много частей тела,хотя их ''наличие'' предполагаемо. Средства скульптуры так же сдержаны. Исследование памятников позволило зафиксировать то,что иконография нам представлена двумя комплексами а. телосложение б. одеяние (вкл. орудие и украшение). На основе скромной техники ваяния, иконографического схематизма и «скупости» можем считать возможным, что Арцахские изваяния - это проявление широкого культурноисторического явления. С данной точки зрения особенно удивительна схожесть, которая присуствует между евразийской серией кимерских и древних скифских памятников. Мы считаем что это достаточная основа для предположения, что Арцахские каменные изваяния относятся к группе древних каменных изваяний, которые были распространены на большой территории. Как исследование близких параллелей, так и некоторые иконографические детали исследуемых изваяний и техника ваяния служат основой, чтобы датировать их в промежутке кон. 8-ого века – нач. 6-ого века до.н.э. Изваяния найденные в Арцахе по всей вероятности служили надгробными плитами, и/или культовыми символами, которые ставили после смерти одного из членов коллектива. Они расположены на верхушке кургана, на грунтовых погребениях, посередине святыни на базе или без нее. Изваяния вероятно носят в себе понятия мироздания, изображая вертикальную ось (ось мира,всемирную колонну, древо, фалл, и т.д.) В результате данного исследования предлагаем ту гипотезу, что Арцахские изваяния по хронологии и иконографии следуют за антропоморфными изваяниями Мешкин Шагра. Наверно еще первый поток кимеро-скифских племен 8-7 вв до н. э. проникая на иранскую долину отсюда позаимствовал и распространил к северу, в том числе и Арцах эту культуру.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Антропоморфные изваяния равнинного Арцаха: топография, типология, функция, историко-культурный контекст. Anthropomorphic stelae of plains Artsakh: topography, typology, functions, historical and cultural context.
      Uncontrolled Keywords: Еранян Нжде Ашотович, Yeranyan Nzhdeh A.
      Subjects: Art Science
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 20 Oct 2016 13:26
      Last Modified: 24 Oct 2016 12:52
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/3648

      Actions (login required)

      View Item