Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հայ հին վիպական ավանդույթը և պատմագրությունը

Աահակյան , Արծրունի Սամվելի (2014) Հայ հին վիպական ավանդույթը և պատմագրությունը. Doctor of Sciences thesis, ԵՊՀ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (394Kb)

    Abstract

    Հայ դասական բանասիրության հենքի վրա ձևավորված միջազգային հայագիտությունը, չնայած իր զարգացման բարձր աստիճանին, այսօր չլուծված է թողել ելակետային այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են հայ հին վեպի և պատմության աղերսները, Մովսես Խորենացու ժամանակի, «ձայոց պատմության» աղբյուրների, բնագրի անցած ուղու և խմբագրությունների որոշարկումը: Մինչդեռ այդ խնդիրների լուծումից են կախված ոչ միայն սույն թեմային, այլև ժամանակակից այլ թեմաների հետ ուղղակի և անուղղակի առնչվող բազմաթիվ հարցերի պատասխաններ (օր. հայկական ինքնության, ոչ թե հայ ժողովրդի, ծագումը, նախամաշտոցյան օտարալեզու հայ գրականությունը, պատմահայր Մովսես Խորենացու կեղծ առեղծվածը և այլն): Աշխատանքի նպատակն է ցույց տալ, որ պատմագրությունը Լայքում ձևավորվել է ոչ թե քրիստոնեական գրագիտության արդյունքում, այլ հայ իրականության պահանջով, հայ հին վիպական ավանդույթի հիման վրա («Սասնա ծռերի» առաջին ճյուղ, ձայկ Նահապետի և ձայկյանների վեպ, Արտաշեսի վեպ): Բացի այդ, նպատակ է դրվել թեմայի շրջանակում քննության առնել ոչ միայն չլուծված ավանդական խնդիրներ, այլև անել նոր հարցադրումներ, որոնց լիարժեք գիտական լուսաբանման համար հարկավոր է, նախ, վերականգնել քննարկման ենթակա առարկաների ու երևույթների հասարակական-քաղաքական կոնտեքստը, ապա դրանք դիտարկել տվյալ ժամանակատարածական միջավայրում ունեցած պատմա- ֆունկցիոնալ նշանակությունը վեր հանելու մեթոդով:Պատմաֆունկցիոնալ հետազոտման մեթոդը թույլ է տալիս բացատրել տվյալ հոգևոր-մշակութային երևույթի, ժանրի, ստեղծագործության ծագման ու նրանց հետագա պատմական ճակատագրերի հետ կապված հարցեր, ինչպես, օրինակ, Խորենացու Պատմության բնագրի պատմության հանգուցային կետերի խմբագրությունների բացահայտումը: Հայ հանրույթը պատմության պահանջը բավարարում էր բանավոր ժողովրդա-գուսանական վեպով, որը երկրորդ դարում հիմք դարձավ օտարալեզու, իսկ հինգերորդ դարում մայրենի լեզվով պատմագրություն ստեղծելու համար: Առաջին հայերեն գրավոր պատմությունը (Փավստոս Բուզանդ) խթանել է երկրորդի այլընտրանքային պատմության ստեղծումը (Մովսես Խորենացի): հայագիտության մեջ առաջին անգամ իրարից զատվում են Խորենացու Պատմության հեղինակային և հետագա խմբագրական շերտերը: Խորենացու այն պատմությունը, ինչ ազգովի կարդում ենք նախընթաց հազարամյակում, վերոնշյալ շերտերի համադրումն է: Ամեն մի նոր խմագրական շերտ ներմուծվել է Պատմություն ոչ թե ի հաշիվ, այլ ի հավելումն նախորդ շերտի: հետազոտության ողջ շարադրանքն ընթացել է բազում նորանոր գիտելիքների մշակմամբ, որոնցով ավելի հարուստ ու բազմազան է դառնում հայ հոգևոր-մշակութային զարգացման պատմությունը: Естественная нужда в Истории армянской общины удовлетворялась устным повествованием, которое имело этиологический характер и локально-племенное направление. Самыми ранними устными рассказами, сохранившиеся в эпической традиции, являются первая ветвь “Сасна црер” (VI-V вв. до н. э.), которая имеет реальную историческую основу, повесть о Патриархе Айке и Айкидах (V-III вв. до н. э.), первая часть которого имеет неисторическую основу, вторая - историческую (Тигран Ервандян). В дальнейшем история основания Сасуна была соединена с мифом о Митре и эпическими повествованиями Давида по принципу монтажа, составляя один целостный эпос XI-XII вв. А эпос Айка и Айкидов после своего окончательного формирования (III в. до н. э.) постепенно включает новые эпические мотивы и становится выразителем процесса национальной консолидации. Фиксация отмеченных двух эпосов осуществил Мараб Мцурнаци в своем “Изложении истории полезных вещей”, которое он написал на греческом языке в последней четверти II в. н. э. в качестве царского секретаря столицы Мцурк по заказу царя Вагарша, почерпнув материал как из местного архива, так и из уст современников. Книга Мараба была переведена на армянский язык, по всей видимости, во второй четверти V в. и в качестве источника была использована Павстосом Бузандом и Мовсесом Хоренаци. У последнего греческая форма “Марабас” была воспринята как ассирийский “Мар Абас Катипа” (“секретарь”, но с искажением - “Катина”), который, будто бы в III в. до н. э. был отправлен в Ниневию для того, чтобы пользоваться местным архивом. Хоренаци из книги Мараба заимствует материал выборочно и с редактировками, одновременно довольно высоко оценивая его как “мудрейшего из мудрых”. Поэтому иногда напрямую цитирует слова Мараба, создавая впечатление, что это слова его самого (“Несмотря на то, что мы не многочисленный народ.” и т. д.). Книга Мараба была составлена из четырех частей, героями которых были Айк, Арам, Ара, Тигран. Об Арташесе же во II в. н. э. написал другой автор, старший совремнник Мараба, тоже писавший на греческом языке, вероятно армянин по национльности, верховный жрец Главного Мехьяна (Храма) Ани Огюмп, который в своей “Храмовой истории” основание главного Мехьяна связышает с именем Арташеса Первого. Фактически, на основе устной эпической традиции Огюмп написал историю одного отдельного эпизода, Мараб же написал целостную историю, а эти две дошли до нас посредничеством Мовсеса Хоренци, в качестве письменных источников последнего. The Armenian community has met the ‘natural demand of history’ through verbal epics that have been original and have been place-oriented and family-oriented. Among the earliest verbal epics are the first branch of “Sasna Tsrer” (6th-5th centuries B.C.) based on a true story, and the epic of Hayk Nahapet and the Haykyans (5th-3rd centuries B.C.), which is unreal in the first part and is based on a true story in the last part (Tigran Yervandyan). The first written story devoted to the foundation of the Main Mehyan of Ani and made available to us through Khorenatsi on the basis of a source of verbal epics was composed in Greek by Priest Oghyump (2nd century). Marab Mtsurnatsi (last quarter of the 2nd century B.C.) is the first person who recorded the tradition of verbal epics in Greek and is the person who created the first historiographical work (Hiusumn Patmutyan Pitoyits) based on that. Later, in the XI-XII cc., the history of the foundation of Sasoun was combined with the legend of Mihr and the historical epics of Davit forming one complete epic. As for the novel of Hayk and Haykids after the complete formation (IIIc. B.C.) started to involve the later scenes and had become the expression of the process of national consolidation. The registration of the mentioned epics was done by the Marab Mtsyurnatzi in his Composition on Necessary Things which was written in Greek in the II c. B.C. on the order of King Vagharsh as royal scribe in Mzork capital, retrieving materials from the local library. The manuscript by Marab, probably, was translated into Armenian in the second quarter of the V century and which as a source was used by Paphstos Byuzand and Movses Khorenatzi. The latter the Greek version of Marabas comprehended as assiric Mar Abas Katipa (scribe, deteriorated as Katina) who was sent to Ninveh in the III c. B.C. to make use of the local library. Khorenatzi used sources from the Marab's msnuscript selectively and editorially evaluating him as the wisest of wisest. For that reason he speaks with the words of Marab as if they are his words. The marab manuscript consists of four parts the heroes of which were Hayk, Aram, Ara, Tigran. But about Artashes wrote another contemporary of Marab (II c. B.C.), who might have been Armenuian by nationality, and wrote in Greek as well. His name was Olimp and he was the the priest in Ani Temple. He in his Templic History mentiones the fact that the base was blessed by King Artashes. In fact, Olimp wrote another separate history based on oral epic source. Marab wrote the complete history but we got the two of them via M. Khorenatzi.

    Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
    Additional Information: Древнеармянская эпическая традиция и историография. The old Armenian epic tradition and historiography.
    Uncontrolled Keywords: Саакян Артсруни, Sahakyan Artsruni
    Subjects: Literature
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 31 Jan 2017 12:39
    Last Modified: 31 Jan 2017 12:39
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/4116

    Actions (login required)

    View Item