Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Կրոնաեկեղեցական բառապաշարը հայերենի բարբառներում

Մեսրոպյան, Հայկանուշ Հովսեփի (2017) Կրոնաեկեղեցական բառապաշարը հայերենի բարբառներում. Doctor of Sciences thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ.

[img] PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (91Mb)
    [img] PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (9Mb)

      Abstract

      Բարբառագիտության կարևոր խնդիրներից է բարբառային բառագանձի ուսումնասիրությունը։ Ինչպես գրական լեզվի, այնպես էլ բարբառների բառագիտության համար անհրաժեշտ է բառապաշարի իմաստային (թեմատիկ) խմբերի ամբողջական քննությունը: Հայերենի բարբառների բառապաշարի իմաստային (թեմատիկ) խմբերի գերակշիռ մասը մինչև օրս լիովին ուսումնասիրված չէ։ Սույն աշխատանքը նվիրված է հայերենի բարբառների կրոնական-եկեղեցական (կրոնաեկեղեցական) բառապաշարին՝ իր ձևաիմաստային տարբերակվածության և հոգևոր-մշակութային դրսևորման մեջ: Բարբառների կրոնաեկեղեցական բառապաշարը ամբողջական քննության ենթարկված չէ: Բարբառագետները երբեմն միայն անդրադարձել են կրոնաեկեղեցական որոշ բառերի նկարագրությանը։ Յուրաքանչյուր կրոն և դրանից բխող հավատալիքները, նախապաշարումները, դրանցով պայմանավորված կրոնական արարողությունները, ընդունված ծիսակարգը լեզուն համալրում են նորանոր բառերով և արտահայտություններով, դարձվածքներով, առածներով, ասացվածքներով, ինչպես նաև բանահյուսական այլ միավորներով։ Մեր ժողովրդի պատմությամբ պայմանավորված՝ հայերենի բարբառներին հիմնականում բնորոշ են հեթանոսական և քրիստոնեական կրոններին առնչվող բառեր և արտահայտություններ։ Հայաստան ներթափանցած աղանդները հայերենի բարբառներում առանձնահատուկ բառաշերտով արտացոլված չեն։ Վերջին տասնամյակներին հավաքված բարբառագիտական մեծաքանակ նյութը հնարավորություն է տալիս կատարելու բարբառներում տեղ գտած կրոնաեկեղեցական բառերի (տերմինների) հնչյունաբանական, բառակազմական, իմաստաբանական, տարածքային–գործառական և ոճական յուրահատկությունների առանձին և հնարավորինս ամբողջական քննություն։ Ատենախոսության մեջ կատարել ենք կրոնաեկեղեցական բառապաշարի իմաստագործառական դասակագում, հոմանշային շարքերի և դարձվածքների, բանահյուսական միավորների առանձնացում և քննություն, հնչատարբերակների գործառութային մանրակրկիտ ուսումնասիրություն և վերլուծություն՝ շեշտը դնելով հիմնականում բառապաշարի իմաստաբանական քննության վրա, որոշել ենք այս կամ այն բառի որևէ տարածքում գործառվելը կամ չգործառվելը, բարբառների մե՞ծ մասին, թե՞ բարբառային կղզյակներին բնորոշ լինելը։ Անդրադարձել ենք նաև բարբառներին բնորոշ ծածկալեզվային բառերին և բառաձևերին, նշել բարբառային բառերի ոճաբանական դրսևորումները։ В данной работе впервые проводится исследование лексико-семантической группы религиозно-церковных наименований территориальных вариантов армянского языка. Собранный в последние десятилетия большой материал по диалектологии предоставляет возможность провести отдельный и целостный анализ фонетических, словообразовательных, семантических, а также территориально-функциональных и стилистических особенностей религиозно-церковных слов (терминов), представленных в диалектах. Предметом исследования в настоящей работе являются диалектные варианты слов и выражений, относящихся к христианству, в частности, к армянской апостольской церкви. Эти диалектные варианты являются распространенными лексическими единицами, которые по своему происхождению восходят в основном к периоду древнеармянского литературного языка (грабар), создаются в среднеармянском и новоармянском (ашхарабар) языках, а также в диалектах. В диссертации проведена семантико-функциональная классификация, дифференциация синонимических рядов и оборотов, выделение и анализ фольклорных единиц, детальное изучение и вскрытие их фонетических функций, с акцентом в основном на семантическое рассмотрение лексического состава и использование или неиспользование того или иного слова на определенной территории. В работе определена причастность большинства из них либо к диалектам, либо к диалектным ареалам. Особое внимание обращено также на эвфемистические слова и словоформы, свойственные диалектам, отмечены стилистические проявления диалектных слов. Исследование проводилось с использованием синхронического и диахронического методов. При тематическом распределении материала мы руководствовались семантикой религиозно-церковных слов и их соотнесенностью с тем или иным семантическим полем. В диссертации картина территориальной принадлежности религиозно-церковных слов представлена в соответствии с многопризнаковыми статистическими принципами, разработанными в трудах академика Г. Б. Джаукяна. Данные исследования были извлечены из монографий, посвященных изучению армянских диалектов, из фольклорной диалектной литературы, словарей, включающих лексику разных периодов развития армянского языка, из тетрадей института языка НАН РА, соответствующих программ по сбору материалов диалектологического атласа с 500 местожительствами. In the present dissertation тhе vocabulary examination of lexico-semantic group of religious-ecclesiastical terms of territorial versions in Armenian is carried out for the first time. A large amount of dialectal material collected in the last decades makes possible a separate and complete investigation of phonetic, word-formation, semantic, as well as territorial-functional and stylistic peculiarities of religious-ecclesiastical terms in dialects. The object of investigation in the present work are dialectal variants of words and expressions concerning Christianity, particularly the Armenian Apostolic Church. They are widely-used lexical units coming mainly from the Old Armenian (Grabar) period, and being formed in Middle Armenian and Modern Armenian (Ashkharhabar), as well as in dialects. In the dissertation semantic-functional classification of religious-ecclesiastical vocabulary is made, differentiation of synonymous expressions, as well as of folklore unit, or a detailed study and analysis of phonetic functions is carried out, focusing mainly on the semantic examination of the vocabulary and the use of this or that word on a certain territory. It is determined whether the usage of this or that word in some area is inherent to the majority of dialects or to the dialectal islets. A special attention has been made also to the euphemistic words amd forms typical to dialects, stylistic manifestations of dialectal words were also presented. The research has been conducted using both synchronic and diachronic methods. While dividing the material thematically the religious-ecclesiastical meanings of words and their belonging to this or that semantic field has been taken into account. The territorial belonging of religious-ecclesiastical words is presented according to the statistical many-featured principles which have been developed in G. Jahukyan’s works. Relevant data were taken from monographs devoted to the Armenian dialects, dialectical folkloristic literature, dictionaries covering the word-stock of different phases of development of the Armenian language, from dialectal notebooks of NAS of Institute of Linguage corresponding programmes of collection of more than 500 settlements’ dialectal atlas.

      Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
      Additional Information: Религиозно-церковная лексика в армянских диалектах. Religious-ecclesiastic vocabulary in Armenian dialects.
      Uncontrolled Keywords: Месропян Айкануш Овсеповна, Mesropyan Haykanush
      Subjects: Linguistics
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 19 May 2017 10:30
      Last Modified: 19 May 2017 10:30
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/4699

      Actions (login required)

      View Item