Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Արցախահայերը հայկական լեռնաշխարհի գենետիկական բնապատկերում

Պողոսյան, Արթուր Սուրենի (2017) Արցախահայերը հայկական լեռնաշխարհի գենետիկական բնապատկերում. PhD thesis, ԵՊՀ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (738Kb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (2679Kb) | Preview

      Abstract

      Արցախի պատմության և արցախահայության ծագումնաբանական արմատների ուսումնասիրությունը պատմագիտության արդի հարցերից է, որը մի շարք կետերում առ այսօր վիճահարույց է և որին գրեթե անհնար է միանշանակ պատասխանել միայն ավանդական (հնագիտական, պատմական, լեզվական, մարդաբանական և այլն) մոտեցումների կիրառմամբ: Հայոց պատմական հին իրականության համատեքստում Արցախ նահանգը ներկայացվում էր Մեծ Հայքի միասնական պետության կազմում, որը կարևոր դեր է խաղացել հայոց վարչական և մշակութային կյանքում [Լեո, 1973; Խորենացի, 1981]: Հայաստանի բազմադարյա ընդհանուր ճակատագրի հետ մեկտեղ Արցախն ունեցել է իր ինքնատիպ պատմությունը և զարգացման առանձնահատկությունները, որ սկսած մ.թ. V դարի սկզբից' պարբերաբար կտրվում էր ազգային մայր միջավայրից, սակայն չէր կորցնում հայկական ընդհանուր նկարագիրը պահպանելով տեղական իր ուրույն պատկերը: Հնագիտական, պատմական, լեզվաբանական առկա փաստագրությունները մատնանշում են, որ Արցախը Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ հայ ժողովրդի հայրենիքի անբաժան մասն է եղել, իսկ բնակչությունը' հայ: Այնուամենայնիվ, առ այսօր հաճախ հնչող անհիմն պնդումներն ընդհանրապես հայ ժողովրդի և, մասնավորապես, արցախցիների ծագումնաբանության վերաբերյալ, թե նրանք Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան հատվածներում եկվոր են և բնակեցրել են այդ տարածքները 19-րդ դարի սկզբին ռուս-պարսկական պատերազմից (1826-1828թթ.) հետո միայն, պահանջում են սույն հարցի անհապաղ պարզաբանում ժամանակակից և կասկած չհարուցող օբյեկտիվ մոտեցումներով: Այդ նպատակով լայնորեն կիրառվող արդի մոլեկուլակենսաբանական մեթոդները թույլ են տալիս վերականգնել ժողովուրդների պատմությունը' հայրական և մայրական գենետիկական համակարգերի կիրառմամբ [Quintana-Murci et al., 2004; Behar et al., 2008]: Վերջերս իրականացված պատմական Հայաստանը ներկայացնող հայկական տարածքային չորս պոպուլյացիաների (Արարատյան դաշտավայր, Գարդման, Վանա լիճ և Սասուն) համապարփակ հայրագծային հետազոտության արդյունքները վկայում են, որ Հայկական լեռնաշխարհը վերաբնակեցվել է Բերրի կիսալուսնի երկրագործների կողմից շուրջ 10 հազար տարի առաջ [Herrera et al., 2012]: Այս նախնական եզրակացությունից բխում է, որ հայերի էթնոգենեզը տեղի է ունեցել իրենց անմիջական գենետիկական նախնիների բնակեցման տարածքում, այսինքն' տեղաբնիկ են իրենց պատմական հողերի վրա: Հայկական լեռնաշխարհում հայերի տեղաբնիկության փաստը, անշուշտ, կարիք ունի հետագա գենետիկական հաստատման: Դեռ ավելին, չնայած խիստ արտահայտված էթնիկ ինքնությանը հայերի հայրական գենոֆոնդը շատ բազմազան է և ունի ցայտուն արտահայտված տարածաշրջանային շերտավորում [Hovhannisyan 6է al., 2014]: Ուստի, հաշվի առնելով հարցի խիստ արդիականությունը և կարևորությունը' հայ ժողովրդի գենետիկական պատմության վերականգնումը պահանջում Է պատմական Հայաստանը ներկայացնող առանձին տարածքային խմբերի ուսումնասիրություն: Исследование истории восточных областей исторической Армении, включающей Арцах, а также истоков происхождения арцахских армян представляет собой актуальную проблему современного арменоведения, некоторые положения которого все еще остаются спорными и, в ряде случаев, невозможными для прояснения с помощью подходов традиционных дисциплин - археологии, истории, лингвистики, мифологии и антропологии. Заметный прогресс, достигнутый в методах популяционной генетики человека за последние два десятилетия, способствовал получению ответов на ряд важных вопросов о происхождении, древних миграциях и контактах древних популяций в различных регионах мира. Цель данной работы заключалась в определении расположения армян Арцаха на генетическом ландшафте Армянского нагорья на основе У-хромосомных и митохондриальных маркеров. Для решения поставленных задач было собрано 105 образцов ДНК у мужчин и 44 образца у женщин, являющихся этническими армянами и проживающими на территории Арцаха и Армении. Результаты генотипирования полиморфизмов У хромосомы и митохондриальной ДНК в указанных образцах были сопоставлены с соответствующими опубликованными данными, представляющими популяции Ближнего Востока, Кавказа, Азии, Европы и Африки. Для исследования патрилинейной генетической структуры рассматриваемой популяции образцы ДНК были генотипированы на 32 маркера У хромосомы, на основании которых изученные образцы были распределены по 24 гаплогруппам в соответствии с общепринятой классификацией (isogg.org/tree). Для выявления матрилинейной генетической структуры популяции был просеквенирован первый гипервариабельный участок митохондриальной ДНК. Полученные результаты в дальнейшем были обработаны с помощью соответствующих статистических и биоинформатических программ. Минимальные значения показателя генетического разнообразия (И), определенного на основе частот гаплогрупп, обнаружены в популяциях Арцаха и Сюника (0.8137 и 0.8139, соответственно); они достоверно отличаются от аналогичных показателей у армян, представляющих западную и центральную области Армянского нагорья. В качестве наиболее вероятной причины наблюдаемого различия в степени генетической изменчивости можно рассматривать географическую обособленность популяций, проживающих в горных регионах (Арцах и Сюник), способствующую снижению степени панмиксии, а также существенному ограничению генетических контактов с соседними территориальными группами армян.The history of the eastern provinces of historical Armenia, including Artsakh, as well as the origins of the Artsakh Armenians is an actual problem of modern Armenian studies, some provisions of which still remain controversial and, in some cases, impossible to clarify by using approaches of traditional disciplines - archeology, history, linguistics, mythology, and anthropology. Notable progress in methods of human population genetics over the past two decades has allowed answering some important questions on the origin and ancient migrations and contacts of the ancient populations in different regions of the world. The purpose of this study was to determine the location of Artsakh Armenians on the genetic landscape of the Armenian highland based on Y-chromosome and mitochondrial markers. To achieve the objectives DNA samples both from males (n=105) and females (n=44) have been collected. All donors represent ethnic Armenians living in Artsakh and Armenia. The genotyping results of Y-chromosome and mitochondrial DNA polymorphisms in these samples were compared with relevant published data, representing populations of the Middle East, the Caucasus, Asia, Europe and Africa. To study the patrilineal genetic structure of the population under consideration, the DNA samples were genotyped for 32 Y-chromosome SNP markers, based on which the samples were divided into 24 haplogroups in accordance with generally accepted classification (isogg.org/tree). To identify the matrilineal genetic structure of the population the first hypervariable region of mitochondrial DNA was sequenced. The data were further processed by appropriate statistical and bioinformatics methods. The minimum values of genetic diversity index (h), defined on the basis of haplogroup frequencies, were found in populations of Artsakh and Syunik (0.8137 and 0.8139, respectively). These values significantly differ from those for the Armenians, representing the western and central regions of the Armenian highland. The geographical isolation of populations living in mountainous regions (Artsakh and Syunik) leading to the reduction of panmixia rate, as well as to significant restriction of genetic contacts with other Armenians groups, can be considered as the most probable reason for the observed differences in the degree of genetic variability. Fifteen Y-chromosome haplogroups revealed in other Armenian geographical groups were also found in Artsakh Armenians, indicating absence of notable differences in the genetic structure of the geographically different Armenian samples. Furthermore, the bulk of the patrilineal gene pool for all ethnic groups of the Armenian highland (about 90%) is presented by the Neolithic haplogroups, the most common of which are R1b1a2 (modal haplogroup), J2a, and G2a (with a total rate of about 60%), introduced to the Armenian highland by the Near Eastern farmers. This result indicates that the ethnogenesis of Armenians, including Armenians of Artsakh, took place mainly on the basis of indigenous genetic substrate of the Neolithic population of the Armenian highland.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Армяне Арцаха на генетическом ландшафте армянского нагорья. Armenians of Artsakh on the genetic landscape of the Armenian. highland
      Uncontrolled Keywords: Погосян Артур, Poghosyan Artur
      Subjects: Biology
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 24 May 2017 12:46
      Last Modified: 29 Jun 2017 17:48
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/4746

      Actions (login required)

      View Item