Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Գյումրի քաղաքի էկոլոգաերկրաքիմիական առանձնահատկությունները

Կաֆյան, Մխիթար Հովիկի (2017) Գյումրի քաղաքի էկոլոգաերկրաքիմիական առանձնահատկությունները. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (725Kb)
    [img] PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (5Mb)

      Abstract

      Քաղաքը մարդու բնակության յուրահատուկ տեխնոգեն էկոհամակարգ է, որի էկոլոգիական վիճակը հանդիսանում է կարևոր գործոն` անմիջական ազդեցություն ունենալով մարդու կյանքի որակի և առողջության վրա: Մեր օրերում արագ աճող ուրբանիզացիոն գործընթացները, դրանով պայմանավորված արդյունաբերության, ավտոտրանսպորտի աճը, ինչպես նաև քաղաքների սահմաններում ընթացող ինտենսիվ շինարարությունը, աղբավայ¬րերի տարածքների ընդլայնումը հանգեցնում են տարատեսակ աղտոտիչներով քաղաքային տարածքների աղտոտմանը: 20-րդ դարից սկսած քաղաքային կայուն աղտոտիչներից հատկապես առանձնացվում են ծանր մետաղները, որոնք հանդիսանում են խիստ վտանգավոր, տոքսիկ տարրեր մարդու ա¬ռող¬ջության և շրջակա միջավայրի համար: Նման պայմաններում էլ ավելի է կարևորվում քաղաքէկոհամակարգի էկոլոգաերկրաքիմիական առանձնահատկությունների համալիր գնահատումը, որի հիմնական արդյունքներն են միջավայրի տարբեր բաղադրիչների աղտոտման բացահայտումը և մակարդակների գնահատումը, տեղական աղտոտման աղբյուրների բացահայտումը, էկոլոգիապես դիսկոմֆորտ զոնաների ուրվագծումը, էկոլոգիական և առողջական ռիսկի գնահատումը: Նման հետազոտությունների տեսանկյունից հատկապես ուշադրութ-յան են արժանի այն քաղաքները, որոնք բացի մարդածին ազդեցությունից ենթարկվել են նաև բնական աղետների ազդեցությանը: Այդպիսի քաղաքներից է Գյումրին, որը տեղակայված է սեյսմիկ ակտիվ գոտում: 1988թ.-ի դեկ¬տեմ¬բերի 7-ին տեղի ունեցած աղետալի երկրաշարժի արդյունքում գրեթե ամբողջովին ավերվել է քաղաքը: Երկրաշարժից հետո վերականգնման և վերակառուցման աշխատանքները դեռևս չեն ավարտվել, և նույնիսկ այսօր քաղաքի տարածքում առկա են երկրաշարժի հետևանքները՝ ամբողջովին և մասնակի ավերված շի-նություններ, բազմաթիվ բաց աղբավայրեր: Քաղաքի տա¬րածքում առկա են գրունտային ճանապարհներ, գործող տուֆի, կավի և ավազի բացահանքեր, կրճատվել են քաղաքի կանաչ տա¬րածք¬ները: Մարդածին և բնական գործոնների նման բարդ համադրությունը քաղաքի տարածքում ստեղծել է յու¬րա¬հատուկ էկոլոգաերկրաքիմիական իրավիճակ: Գյումրի քաղաքի տարածքում ո΄չ երկրաշարժից առաջ, ո΄չ հետո համալիր էկոլոգաերկրաքիմիական հետազոտություններ չեն իրակա¬նացվել, գնահատված չէ շրջակա միջավայրի տարբեր բաղադրիչների աղտոտման մակարդակները և դրա հետ կապված առողջական ռիսկերը: Նման հետազոտությունների արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ քաղաքի զարգացման ռազմավարու¬թյան մշակման, տարածքային պլանավորման և կառավարման, արդյունավետ մոնիթորինգային դիտակայանների տեղադրման պլանի, բնապահպանական միջոցառումների մշակման համար: Այստեղից բխում է հանրապետության երկրորդ քաղաք Գյումրիում իրականացված հետազոտությունների արդիականությունը: Աշխատանքի նպատակը և խնդիրները. նպատակն է Գյումրի քաղաքի տարածքի էկոլոգիաերկրաքիմիական առանձնահատկությունների բացահայտմամբ՝ օդային ավազանի և հողածածկի ծանր մետաղներով աղտոտման մակարդակների գնահատումը, տարածքի էկոլոգաերկրաքիմիական և սանիտարահիգիենիկ քարտեզագրումը, աղտոտման էկոլոգիական և առողջական ռիսկի գնահատումը: Նպատակին հասնելու համար առաջադրվել և լուծվել են հետևյալ խնդիրները. Գյումրի քաղաքի օդային ավազանում փոշու պարունակությունների և փոշու մակարդակների գնահատում և քարտեզագրում: Փոշու ծանրաբեռնվածության և փոշում պարունակվող ծանր մետաղների էկոլոգաերկրաքիմիական ու սանիտարահիգիենիկ գնահատում՝ սարքավորումների և ֆիտոմոնիթորների (այլընտրանքային մեթոդ) կիրառմամբ: Գյումրի քաղաքի տարածքի հողերում ծանր մետաղների պարունակությունների տարածաբաշխման առանձնահատկությունների բացահայտում, աղտոտման էկոլոգաերկրաքիմիական և սանիտարահիգիենիկ գնահատում: Քաղաքի տարածքի շրջանացում` ըստ աղտոտման, էկոլոգիական, առողջական ռիսկի տարբեր մակարդակների և բնակչության շրջանում ռիսկի խմբերի առանձնացում: Պաշտպանվող հիմնական դրույթները. Սարքավորումային և այլընտրանքային (ֆիտոմոնիթորներ) հետազոտման մեթոդների համադրությունը թույլ տվեց համալիր գնահատել Գյումրի քաղաքի մթնոլորտային օդի փոշով աղտոտման մակարդակները, բաշխման առանձնա-հատկությունները՝ բացահայտելով որ փոշին հանդիսանում է Գյումրի քաղաքի մթնոլորտային օդի ակտուալ աղտոտիչ: Գյումրի քաղաքի փոշու ծանր մետաղների էկոլոգաերկրաքիմիական, սանիտարահիգիենիկ և առողջական ռիսկի գնահատումը ցույց տվեց, որ երկրաքիմիական տեսանկյունից խնդրահարույց են Cr, Pb-ը, սանիտարահիգիենիկ տեսանկյունից՝ Pb-ը, իսկ առող¬ջական ռիսկի տեսանկյունից՝ Cr-ը: Գյումրի քաղաքի հողերի ծանր մետաղներով աղտոտման էկոլոգաեր-կրաքիմիական, սանիտարահիգիենիկ, էկոլոգիական և առողջական ռիսկի գնահատումը ցույց տվեց, որ երկրաքիմիական տե¬սան¬կյունից խնդրահարույց են Cd, Pb, Zn-ը, սանիտարահիգիենիկ տեսանկյունից՝ Pb-ը, պոտենցիալ էկոլոգիական ռիսկի տեսանկյունից` Cd, Pb-ը, իսկ առողջական ռիսկի տեսանկյունից՝ Cu և Pb-ը (ոչ քաղցկեղածին ռիսկ): Գյումրի քաղաքի տարածքում, ըստ տերևների փոշում և հողերում ծանր մետաղների գումարային աղտոտման ցուցանիշների (ԱԳԳ, ԿՀՑ) քաղաքի տարածքը բնութագրվում է աղտոտման ցածր և թույլատրելի մակարդակներով, սակայն առանձին լոկալ կետային դրսևորումներով քաղաքի տարածքում առկա են ինտենսիվ բազմատարր կարգաշեղումներ՝ ՍԹԿ գերազանցումներով: Современные интенсивные процессы урбанизации и обусловленный ею рост промышленности и автотранспорта, а также интенсивная застройка в городской черте, расширение территорий мусорных свалок приводят к загрязнению городских экосистем различными загрязнителями. Начиная с 20-го века из числа устойчивых загрязнителей окружающей среды особо выделяются тяжелые металлы, которые являются чрезвычайно опасными, токсичными для окружающей среды и здоровья человека. В подобных условиях особо важна комплексная оценка эколого-геохимических особенностей экосистемы города. На территории города Гюмри ни до, ни после землетрясения не проводилось эколого-геохимических исследований, не были оценены уровни загрязнения различных компонентов окружающей среды и связанные с ними риски. Целью данной работы является оценка уровней загрязнения тяжелыми металлами воздушного бассейна и почвенного покрова с выявлением эколого-геохимических особенностей территории города Гюмри, эколого-геохимическое и санитарно-гигиеническое картирование территорий, оценка экологического риска загрязнения и риска для здоровья человека. Для достижения цели поставлены и решены следующие задачи: оценка и картирование содержаний пыли и уровней пылевой нагрузки в воздушном бассейне города Гюмри; эколого-геохимическая и санитарно-гигиеническая оценка пылевой нагрузки и тяжёлых металлов в пыли, с сочетанием использования аппаратуры и фитомониторов (альтернативный метод); выявление особенностей распределения концентраций тяжелых металлов в почвах города Гюмри, эколого-геохимическая и санитарно-гигиеническая оценка загрязнения; оконтуривание территории города по уровням загрязнения, экологического риска и риска для здоровья и выделение групп риска среди населения.Nowadays, rapid urbanization and consequent development of industries and increasing vehicle load, intense urban construction, extension of waste disposal sites provoke pollution of urban ecosystems with diverse pollutants. Since the 20th century persistent pollutants to cities have been heavy metals recognized as toxic elements causing extremely harmful environmental and health effects. These facts suggest that under such conditions a special emphasis must be placed on a complex assessment of ecologo-geochemical peculiarities of urban ecosystems. No ecogeochemical investigations of the area of city of Gyumri were done before either after the devastating earthquake of 1988, no assessment of pollution level of environmental compartments and associated health effects provided. So, the goal of this research is revealing ecologo-geochemical peculiarities of the area of city of Gyumri, assessing the level of heavy metal pollution of its air, basin and soil, ecogeochemical and sanitary-hygienic mapping of the site, assessing ecological and health risks from pollution. To achieve the goal, the following objectives were set and implemented: Assessing and mapping dust contents and dust levels in the air basin of Gyumri; Providing ecogeochemical and sanitary-hygienic assessment of dust load and dust heavy metals by instrumental method and phytomonitoring (an alternative method); Revealing peculiarities of distribution of heavy metals contents throughout Gyumri, providing an ecogeochemical and sanitary-hygienic assessment of pollution; Identification of risk groups in the population throughout the city by different pollution, ecological and health risk levels. Collation between instrumental and alternative (phytomonitoring) methods of research helped implement a complex assessment of atmospheric air pollution levels in Gyumri, peculiarities of distribution, and conclude that dust is a priority pollutant to the atmospheric air of city of Gyumri. Mean leaf dust load throughout the city corresponds to low pollution level and varies from low to high levels. In 52% of samples dust contents exceeded mean daily MAC. High contents of dust were detected in the east and southeast, whereas relatively high contents of dust were detected in the west of the city.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Эколого-геохимические особенности города Гюмри. Ecologo-geochemical peculiarities of city of Gyumri.
      Uncontrolled Keywords: Кафян Мхитар Овикович, Kafyan Mkhitar H.
      Subjects: Biology
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 29 Jun 2017 17:41
      Last Modified: 03 Jul 2017 12:37
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/5178

      Actions (login required)

      View Item