Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթն ըստ Տիգրանակերտի պեղումների նյութերի

Հովսեփյան, Ռուբեն Լեոնիդի (2017) Միջնադարյան Արցախի գյուղատնտեսական մշակույթն ըստ Տիգրանակերտի պեղումների նյութերի. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img] PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (40Mb)
    [img] PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (319Kb)

      Abstract

      Արցախի Տիգրանակերտ քաղաքը հիմնադրվել է մ. թ. ա. I դարում Տիգրան Բ Մեծ (մ. թ. ա. 95-55 թթ.) արքայի կողմից և գտնվում է Խաչենագետի ներքնահովտում, այնտեղ, ուր Արցախյան լեռնաշղթան ձուլվում է Արցախյան հարթավայրի հետ, և որտեղով հնում հյուսիս-արևմուտքից դեպի հարավ-արևելք ձգվող մոտավոր գծով իրարից բաժանվում էին Մեծ Հայքի Արցախ և Ուտիք նահանգները։ Քաղաքի հետքերը տարածվում են Խաչենագետից հարավ ընկած Վանքասար լեռան հարավարևելյան ներքնալանջի վրա և այդ լանջին կից գոգավորությունում գտնվող ‹‹Արքայական աղբյուրների›› (Շահբուլաղ) հարևանությամբ և զբաղեցնում են մոտ 70 հա տարածք։ Պեղումները վկայում են, որ քաղաքը հարատևել է մինչև XIII դարի վերջը: Տիգրանակերտ քաղաքի պեղումների արդյունքում վավերացվել են քաղաքի տնտեսությանը վերաբերող կառույցներ, աշխատանքային գործիքներ և հարմարանքներ, մթերքների վերամշակման և պահպանման համար գործածվող տարողություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել Տիգրանակերտ քաղաքի տնտեսությունը և մասնավորապես գյուղատնտեսությունը թե´ անտիկ շրջանում և թե´ միջնադարում: Միջնադարյան տնտեսության վերականգնման համար հատկապես կարևոր են քաղաքի Կենտրոնական թաղամասի Վաղքրիստոնեական հրապարակում և Ամրացված թաղամասի վերևի հատվածում բացված բնակելի-տնտեսական համալիրների պեղումների նյութերը։ Այս բնակելի-տնտեսական համալիրները կազմում են լավ արտահայտված երկու մշակութային շերտ՝ IX-XI և XII-XIII դդ.։ Կենտրոնական թաղամասի IX-XIII դդ. մշակութային շերտերի պեղումներից գտնված հնագիտական մեծաքանակ նյութը թույլ է տալիս խոսել այդ շրջանում միջնադարյան Տիգրանակերտ քաղաքի տնտեսության վառ արտահայտված երկրագործական բնույթի մասին, ինչի քննությունը սույն ատենախոսության հիմնական թեմաներից մեկն է։ Միջնադարյան Արցախի IX-XIII դդ. տնտեսությունը, այդ թվում և գյուղատնտեսությունը, հատուկ գիտական ուսումնասիրության գրեթե չի ենթարկվել: Խորհրդային տարիներին հայտնի պատճառներով Արցախի հնագիտական ուսումնասիրությամբ զբաղվել են առավելապես ադրբեջանցի մասնագետները, որոնց իրականացրած հետազոտությունների արդյունքները հաճախ ակնհայտորեն քաղաքականացված էին և ոչ օբյեկտիվ։ Арцахский Тигранакерт был основан в I в. до н. э. царем Тиграном Великим (95-55 гг. до н. э.). Территория города распологается в нижнем течении реки Хаченагет, на одной из сравнительно низких возвышенностей склона горы Ванкасар и на впадине близ этого склона, рядом с Царскими родниками (Шахбулаг). Раскопками на территории города были выявлены многочисленные орудия труда, ёмкости и приспособления для переработки и хранения продуктов, которые позволяют изучить экономику города как в античное время, так и в средневековье. Для изучения средневековой экономики Тигранакерта важное значение имеют раскопки жилых комплексов Центрального квартала города, которые датируются IX-XI и XII-XIII вв. Многочисленные археологические материалы найденные из культурных слоев X-XIII вв. позволяют предположить, что в это время экономика средневекового Тигранакерта имела также ярко выраженный сельскохозяйственный облик. Географически территория исторического Арцаха разделена на несколько поясов - равнинный, предгорный, среднегорный и высокогорный. Каждый из них является отдельным экономическим регионом с присущим ему типом сельского хозяйства. Город Тигранакерт находится на равнине, где без орошения невозможно развитие сельского хозяйства. В 2006 году в ходе раскопок был найден водный канал, который брал начало из реки Хаченагет. Был раскопан 300 м участок канала, где сохранилась вырытая в скале тоннельная часть. Судя по археологическим материалам в X-XIII вв. в Тигранакерте преобладало земледелие и в первую очередь обрабатывание зерновых культур (пшеница, ячмень, просо), о чем кроме археоботанических находок свидетельствует также богатый археологический материал, например четыре железных лемеха, которые являлись лемехами от сох, а один из них, по всей вероятности, по своим техническим характеристикам был близок к плужному лемеху. Все четыре лемеха были предназначены для разных типов работ. Эпиграфический материал из Арцаха дает нам дополнительные сведения как о типах обрабатывающих орудий, так и о средневековых единицах измерения сельскохозяйственной земли. Сопоставив эти археологические и эпиграфические материалы со средневековыми письменными источниками о сельском хозяйстве и этнографическим материалом, можно восстановить почти полную картину сельскохозяйственных работ в Тигранакерте. Artsakh's Tigranakert was founded in 1st century B.C. by the king Tigran the Great (95-55 B.C.). The city was situated at the left bank of river Khachenaget, at one of the relatively low hills of the mountain Vankasar and in the valley near the slope, next to Royal springs (Shahbulag). Excavations in the territory of the city brought in numerous work tools, pans and bowls, as well as facilities for processing and keeping products, structures stating about the economics of the city both in ancient and medieval times. Excavations of the residential complexes of central part of the city, dated back to IX-XI and XII-XIII centuries, have an important role in the study of the economics of medieval Tigranakert. Numerous archaeological artifacts found in the cultural layers of X-XIII centuries let us conclude that during that period the economics of the medieval Tigranakert had an agricultural image. Geographically, the territory of the historical Artsakh is divided between several zones - flatlands, foothills, midlands and highlands. Each of them is a distinct economical region and has its own type of agriculture. The city of Tigranakert is situated at the flatlands, where the agriculture could not do without irrigation. During excavations in 2006, a water channel was found which originated from the river Khachenaget. The excavated part of the channel of 300 sq meters had preserved tunnel part which was dug into a rock. Judging by the archaeological artifacts, during X-XIII centuries agronomy and primarily the cultivation of grains (wheat, barley, millet) prevailed, which is revealed not only through archaeobotanical findings, but also by the rich archaeological artifacts, e.g. four iron ploughshares, which are ploughshares for plows, and one of them is similar to the ploughshare with its technical characteristics. Each of 4 plows was designed for different types of work. Epigraphic material found in Artsakh provides us with additional facts both about types of processing tools and medieval units of measurement for the agronomical land. By combining all these archaeological and epigraphic findings with the medieval written sources about agriculture and the ethnographic material, we can restore the almost complete image of the agricultural works of Tigranakert.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Сельскохозяйственная культура средневекового Арцаха по материалам археологических раскопок Тигранакерта. The Agriculture of Medieval Artsakh According to the Results of the Archaeological Research.
      Uncontrolled Keywords: Овсепян Рубен Леонидович, Hovsepyan Ruben A.
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 07 Sep 2017 14:42
      Last Modified: 07 Sep 2017 14:42
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/5551

      Actions (login required)

      View Item