Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի վիմագրագիտական գործունեությունը

Ադամյան, Սուսաննա Խաչատուրի (2017) Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի վիմագրագիտական գործունեությունը. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (650Kb)
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (40Mb) | Preview

      Abstract

      Հայագիտության զարգացման գործում մեծ ավանդ ունեն XIX դարի հայ ճանապարհորդ-տեղագիրները, որոնք իրենց շրջագայությունների ընթացքում գրառել ու կորստից փրկել են պատմամշակութային արժեք ներկայացնող մեծաքանակ նյութ: Բովանդակությամբ տարաբնույթ այդ նշխարների շարքում անգնահատելի են պատմաճարտարապետական հուշարձանների նկարագրություններին զուգահեռ վկայակոչված վիմագրերը իբրև պատմական հավաստի սկզբնաղբյուրներ: Չնայած նրան, որ տեղագրական ուսումնասիրություններում վիմագրերի վերծանությունները հիմնականում սխալաշատ են և հեռու են գիտության մեջ ներկայումս ընդունելի անհրաժեշտ բաղադրիչներից, այդուհանդերձ դրվատանքի է արժանի այն ժառանգությունը, որը մեզ է հասել այդօրինակ ուսումնասիրություններով, քանի որ հրատարակված հազարավոր արձանագրությունների մի մասը ժամանակի ընթացքում բնական ու մարդկային գործոնների արդյունքում մեզ չեն հասել: Տեղագիր-ճանապարհորդներից ոչ մեկի կյանքն ու գործունեությունը բավարար չափով ուսումնասիրված չէ: Սրանով պայմանավորված' սույն ատենախոսության հիմքում XIX դարի տեղագիր-հեղինակ, հոգևոր գործիչ, պատմաբան, վիմագրագետ, բանասեր Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի կյանքի ու գործունեության մինչ այժմ պատշաճ ուշադրության չարժանացած ընդհանուր նկարագիրն է: Հարյուրամյա լռությունից հետո փորձ է արվում վերստին գնահատել և արժևորել Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցի գիտական վաստակը: Ատենախոսության գլխավոր նպատակը տարբեր աղբյուրներից ի մի բերված փաստերի, գիտական ուսումնասիրությունների և տեղեկությունների հետ մեկտեղ Մեսրոպ արք. Սմբատյանցի գործունեությունը ներկայացնելն է: Ամբողջ կյանքը նվիրելով սեփական ժողովրդի բարօրրությանը տեղագիրն ուսումնասիրել է հայոց պատմությունը, ժողովրդական ավանդությունները, հոգևոր և նյութական մշակույթը, հուշարձանները սերունդներին փոխանցելով հայագիտական հարուստ ժառանգություն: Հանգամանորեն ուսումնասիրվել են հեղինակի արխիվային փաստաթղթերը, նամակները, տպագիր ուսումնասիրություններն ու հոդվածներն, որոնք տեղագրական, ազգագրական, հնագիտական, բանահյուսական, պատմագիտական, ժողովրդագրական հարուստ տեղեկություններ են հաղորդում: Առաջին անգամ ուշադրություն է դարձվում Մեսրոպ Սմբատյանցի ձեռագրագիտական վաստակին հանդես գալով իբրև գրիչ և հեղինակ: Նվիրումով և մեծ պատասխանատվությամբ նա կատարել է իր հոգևոր առաքելությունը հիմնելով կրթամշակութային հաստատություններ, որոնց մասին են վկայում մեզ հասած 17 վիմագիր հիշատակությունները: Մեսրոպ արք. Սմբատյաեցե առաջինն էր, ով երեսուն տարի հավաքել և ընդօրինակել է ավելի քան երկու տասնյակ ուրարտական սեպագրեր և դրել գիտական շրջանառության մեջ: Մեծ հոգևորականի ուշադրությունից չեն վրիպել նաև պատմամշակութային հուշարձանների վրա պահպանված մեկ տասնյակից ավելի այլալեզու վիմագրերը: Բայց և այնպես Մեսրոպ Սմբատյանցի գործունեության ամենից կարևոր մասը հայագիտության համար կոթողների վրա պահպանված հարյուրավոր վիմական արձանագրությունների գրառումն է: Նրա տպագիր և անտիպ ուսումնասիրություններում առկա է ավելի քան վեց հարյուր վիմագիր, որոնք վերաբերում են հայոց պատմության գրեթե բոլոր դարաշրջաններին: Առավել կարևորվում են սրբազանի հիշատակած այն արձանագրությունները (մոտ 150), որոնք գտնվում են ՀՀ սահմաններից դուրս և անհասանելի են ուսումնասիրության համար: Առաջին անգամ համակողմանիորեն ներկայացվում է XIX դարի հայ տեղագիր-հեղինակ Մեսրոպ արք. Սմբատյանցի վիմագրագիտական գործունեությունը: Նրա ընդօրինակած վիմագրերն այսօր էլ օգտագործվում են ուսումնասիրողների կողմից: Ավելին, նրա արխիվում պահպանված մոտ 40 վիմագրերն ատենախոսության մեջ ներկայացվում են առաջին անգամ: Մեսրոպ Սմբատյանցի վերլուծություններով մեզ հասած վիմագրերի արժեքը ճիշտ ընկալելու համար ատենախոսությունը շարադրելիս առաջնորդվել ենք աղբյուրագիտական նյութի պատմաքննական, ժամանակագրական, համեմատական և բնագրային վերլուծությունների մեթոդներով: Ընդօրինակված և վերծանված գրեթե բոլոր արձանագրությունները համեմատվել են նորագույն շրջանի հեղինակների գիտական աշխատություններում, «Դիվան հայ վիմագրության» մատենաշարում տեղ գտած վիմագրերի, ինչպես նաև տեղում բնագրերի հետ: Օգտագործված գրականության տեսություն: Ատենախոսությունը շարադրելիս օգտվել ենք ավելի քան 180 միավոր գրականությունից և պարբերական մամուլից: Պատմագիտական տեղեկություններ ենք քաղել մատենագրական սկզբնաղբյուրներից (Մովսես Խորենացի, Եղիշե, Մովսես Կաղանկատվացի, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Ստեփանոս Օրբելյան) և ձեռագիր մատյանների հիշատակարաններից: В ХХ веке армянские топографы внесли большое вложение в развитие арменоведения. Они в основном были священниками и во время их походов собирали содержательные материалы, в том числе и эпиграфические (лапидарные) надписи. В их анализах были недочёты, а найденные ими надписи и издательства были далеки от научного, но, несмотря на эти недостатки, их работа была несравненной, так как часть из тысяча изданных летописей, в течение времени, в результате природных и человеческих факторов, до нас не дошли. К сожалению, жизнь и деятельность ни одного из местных путешественников достаточно не изучена. Поэтому местный автор, духовный деятель, историк, литограф, поэт, архиепископ XIX века Месроп Смбатьянц до сих пор не был образцом, и не был удостоен внимания. После столетнего молчания, наконец, попытались оценить жизнь и деятельность Месропа Смбатьянца. Богатый опыт, основные знания, работоспособность, дали ему возможность представиться и как священник, и как арменовед, и как создатель, и как литограф. Главной задачей было представить факты и доказательства, приведённые из разных источников, научных исследований и сведений, а также все детали шестидесятилетней деятельности М. Смбатьянца, которые основаны на частично известных фактах, но пока не вошедших в научную сферу материалов. Всю жизнь посвятив своему народу, он изучал историю армян, их привычки, духовную и материальную культуру, памятники. М. Смбатьянц передавал поколениям, богатые знания и наследство, которым до сих пор руководствуются учёные. Были изучены, взятые из архива, все документы, письма, напечатанные статьи и работы, в которых переданы все топографические, этнографические, археологические, фольклорные, исторические сведения. Впервые обращается внимание на научно՛-рукописные работы Смбатьянца, он представлен и как автор, и как писатель. С преданностью и с большой ответственностью он выполнил свою духовную миссию, основывая духовные, культурные и образовательные учреждения. М. Смбатьянц был первым, кто за 30 лет собрал более двух десятков урартских писаний и внёс в науку. Не остались без его внимания и надписи на исторических памятниках, сохранённые на более десяти языках, которые имеют большое значение как для изучения армянской истории, так и для изучения историй других народов. Часть летописей представлена впервые. Также являются новыми ряд документов из архива, где большое место занимают этнографические, топографические, статистические сведения, есть также рукописные карты, местности и чертежи памятников. Но самая основная часть деятельности М. Смбатьянца в исследованиях - это записи, в которых есть данные о сохранившихся на исторических памятниках ,тысяча лапидарных надписей. В его трудах и издательствах есть около 700 летописей, которые относятся к истории армян разной эпохи. The surveyors of XIX century greatly contributed to the development of Armenian studies. They were mostly clergymen and during their trips gathered materials of different contents, including lapidary inscriptions. Their deciphering had some shortcomings and the process of collecting and publishing the inscriptions was far from being strictly scientific, however despite such shortcomings, their work is invaluable, because a significant part of thousands of published inscriptions did not reach our times because of natural and human factors. Unfortunately, none of the surveyor-traveler's life and work has been studied sufficiently. The main purpose of this dissertation is a general overview of the life and the career of the XIX century surveyor, author, spiritual leader, historian, epigraphist, philologist Archbishop Mesrop Smbatyants, which so far did not receive proper attention. After a century of silence, thus is an attempt to re-assess and appreciate the life and work of Archbishop Mesrop Smbatyants. Rich life experience, profound knowledge, untiring diligence enabled him to present himself as a zealous priest, a researcher, an engineer, an epigraphist. Another objective of the dissertation is to represent facts and information, all details of M. Smbatyants’s rich activity during sixty years combined with scientific studies, which are based on partly known facts and materials which have not been included into scientific circulation yet. By devoting the entire life to well-being of his nation, the surveyor studied Armenian history, traditions, material and spiritual culture, monuments, passing a rich heritage of Armenian studies and sources to future generation, which guide and lead the researchers until today. All archival documents, letters, published articles and documents of the author were studied in details. They report on topographic, ethnographic, archaeological, folklore, historical, demographic information.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Эпиграфическая деятельность архиепископа Месропа Смбатьянца. Epigraphical activity of Mesrop Archbishop Smbatyants.
      Uncontrolled Keywords: Адамян Сусанна Хачатуровна , Adamyan Susanna Kh.
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 02 Nov 2017 11:58
      Last Modified: 10 Nov 2017 12:13
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/5872

      Actions (login required)

      View Item