Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Ուրարտուի դիցարանի գերագույն եռյակը (պաշտամունք, խորհրդանշաններ, պատկերագրություն) ըստ հնագիտական սկզբնաղբյուրների

Բադալյան, Միխաիլ Սուրենի (2015) Ուրարտուի դիցարանի գերագույն եռյակը (պաշտամունք, խորհրդանշաններ, պատկերագրություն) ըստ հնագիտական սկզբնաղբյուրների. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Thesis)
Download (35Mb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Abstract)
    Download (271Kb) | Preview

      Abstract

      Վանի թագավորության (Ուրարտուի) գոյության ամբողջ ընթացքում կրոնը կարևորագույն դեր է ունեցել և կազմել պետության արքայական գաղափարախոսության առանցքներից մեկը: Այս համատեքստում իր ուրույն տեղն ուներ Ուրարտուի դիցարանը, որը, ամենայն հավանականությամբ, ստեղծվել է Իշպուինի և Մենուա արքաների համատեղ գահակալության (Ք. ա. 825-810թթ.) տարիներին: «Ավելի լավ հասկանալու համար թագավորների գործունեությունը և Ուրարտուի մշակույթի բնույթը` պետք է նախապես ծանոթանալ երկրի պանթեոնի հետ». նման դիպուկ բնորոշմամբ է հայ անվանի գիտնական Ն. Ադոնցը որակել դիցարանի դերը ուրարտական տերության մեջ: Չնայած թեմայի ուսումնասիրության ընթացքում ձեռք բերված արդյունքներին, դեռևս առկա են մի շարք խնդիրներ, որոնք վիճարկելի են դարձնում նրա մի շարք մեկնաբանություններ: Այսպես. 1) թեման իր կոնկրետ ուղղություններով (պաշտամունք, պատկերագրություն, խորհրդանշաններ) գրեթե չի քննարկվել հինմերձավորարևելյան աշխարհաքաղաքական և կրոնածիսական զարգացումների համատեքստում, 2) պատասխան չի տրվել այն հարցին`արդյո՞ք Ուրարտուի դիցարանի գերագույն եռյակն ունեցել է նախնական ակունքներ, թե այն ստեղծվել է արհեստականորեն` քաղաքական կամքի թելադրանքով, 3) գրեթե բոլոր աշխատությունները քննարկված չեն ո´չ ժամանակագրական սկզբունքի, և ո´չ էլ ուրարտական տերությունում ընթացող պատմամշակութային զարգացումների համատեքստում, 4) վերջին տարիներին գտնված տեքստերը, լուրջ հարցականի տակ են դնում Վանի թագավորության դիցարանի ուսումնասիրության համար մասնագիտական գրականության մեջ հիմնաքարային դարձած Մհերի Դռան արձանագրության կապակցությամբ առաջ քաշված մի շարք եզրահանգումներ: Այսպես օրինակ` չկա որևէ ուղղակի սկզբնաղբյուր, որտեղ Մհերի Դռան արձանագրության առաջին երեք արական և իգական աստվածություններին կարելի է անվանել զույգ երրորդություն: Այանիսից գտնված արձանագրության մեջ հստակեցվում է, որ ուրարտական դիցարանում չկար Խուբա աստվածուհի և վերջինիս անունը ընթերցվել է Բաբա ձևով: Չկա որևէ ուղղակի սկզբնաղբյուր, համաձայն որի Խալդիին, Թեյշեբային և Շիվինիին կարելի է նույնացնել նույն Մհերի Դռան արձանագրության տեքստում հիշատակված լեռների, դաշտերի և ծովերի աստվածների հետ և այլն, 5) ի տարբերության հինմերձավորարևելյան մի շարք «պատկերագրային» սկզբնաղբյուրների, ուրարտականում մեզ հայտնի չէ որևէ ուղղակի սկզբնաղբյուր, որն առնչվեր այս կամ այն աստվածությանը: Այս առումով մեր ուսումնասիրության նպատակն է. 1) փորձել թեման հնարավորինս քննարկել հինմերձավորարևելյան կրոնաքաղաքական գործընթացների ու զարգացումների համատեքստում, 2) պահպանել ժամանակագրության սկզբունքը` այն դիտարկելով ուրարտական պետության մեջ ընթացող պատմամշակութային զարգացումների համատեքստում, 3) հիմնվելով հնագիտական սկզբնաղբյուրների վրա և քննարկելով ու ի մի բերելով թեմային վերաբերող գրականությունը` փորձել վեր հանել ուրարտական տերության գերագույն եռյակի, ինչպես նաև եռյակը ներկայացնող յուրաքանչյուր աստվածության պաշտամունքի ծագումը, զարգացումը, գործառույթները, նրանց հետ կապված ծիսապաշտամունքային կառույցներն ու արարողությունները, 3) ըստ ժամանակագրական հաջորդականության, մանրամասն քննարկելով ուրարտական պատկերագրությունը, կազմել վիճակագրական աղյուսակներ, առանձնացնել աստվածությունների կերպարները և դրանց հիման վրա անել որոշակի եզրակացություններ, 4) հանձինս Խալդիի, Թեյշեբայի և Շիվինիի փորձել ցույց տալ ուրարտական կրոնի ազդեցությունը հետուրարտական ժամանակահատվածի կրոնական մտածողության վրա: Ի մի բերելով սույն թեմային վերաբերող ուսումնասիրությունները` ատենախոսության մեջ վերանայվում, ինչպես նաև առաջ են քաշվում բազմաթիվ նոր հարցադրումներ և տեսակետներ, որոնք վերաբերում են թե´ Ուրարտուի դիցարանի գերագույն եռյակին, և թե´ նրա յուրաքանչյուր ներկայացուցչի պաշտամունքին, գործառույթներին, ծիսապաշտամունքային կառույցներին: Այս առումով, պետք է նշել, որ փորձ է արվել վերականգնել Խալդիի հետ առնչվող մի շարք ծեսեր («Սրբազան ամուսնության», առյուծ և ցուլ սպանելու ծեսեր և այլն), ինչպես նաև` ցույց տալ վերջինիս պաշտամունքի հետ առնչվող ծիսապաշտամունքային կառույցների փոխհարաբերակցությունը: Առաջին անգամ առաջ է քաշվում Խալդիի պաշտամունքային տարածույթների և դրանց առնչվող կերպարների տեսակետը: Բոլորովին նոր մոտեցում է ցուցաբերվում Վանի թագավորության աստվածությունների պատկերագրությանը և նրանց խորհրդանշաններին: Փորձ է արվել կազմել ուրարտական աստվածությունների պատկերագրության զարգացումը, տիպերը: В данной диссертации исследуются проблемы культа, иконографии и символики верховной триады урартского пантеона по археологическим и письменным источникам. Многие аспекты темы рассматриваются в контексте археологии, религии и искусства Древнего Ближнего Востока. В основу работы положен хронологический принцип. В Введении представлены актуальность, научная новизна, методы, основные проблемы и цель работы, а также обзор научной литературы. В первой части I главы обсуждается проблема возникновения культа Халди в период, предшествующий формированию самого Урартского государства. Культ Халди был введен царем Ишпуини в качестве основного ядра урартской государственной и царской идеологии и особенно усилился во время его совместного правления с сыном Менуа. Нами выделены три основные культово-географических зоны, связанные с особым почитанием Халди: 1) Муцацир и прилегающие территории, где культ и образ Халди отражали царскую идеологию, 2) Восточное и северо-восточное побережья озера Ван, где Халди воспринимался как спаситель и гарант благополучия региона, 3) Захваченные территории, где будучи гарантом военного успеха урартского царства, Халди воспринимался в образе воина с непобедимым копьем. В период правления царей Менуа, Аргишти I и Сардури II культ урартского верховного бога еще более укрепился и получил наибольшее распространение. Однако в результате военных неудач Сардури II и нестабильности, в стране стал возрастать культ бога стихии Тейшебы. По нашему мнению, в усилении культа Тейшебы значительную роль сыграл также климатический фактор. Тем не менее, культ Халди занимал первенствующее положение и исчез лишь с распадом царства. Во второй главе нами выделены типы изображения божеств в урартской иконографии. Для выделения иконографии того или иного божества необходим сравнительный анализ с изображениями остальных божеств, встречающихся в урартском изобразительном искусстве. Выражая согласие с мнением большинства ученых о том, что изображение первой фигуры представленной в ряду божеств на андзавском щите, как изображение Халди, мы склонны считать его одним из иконографических типов Халди. На вышеупомянутом щите он представлен бегущим воином в языках пламени, держащим лук в одной руке и огненное копье в другой. Огонь, крылатый диск, древо жизни, орел, лев и копье, вероятно, являлись атрибутами и символами урартского верховного божества. Первые данные о Тейшебе относятся к периоду совместного правления Ишпуини и Менуа и засвидетельствованы главным образом в надписи “Мхери Дур”. На всем протяжении существования Урарту Тейшеба был вторым по значению в верховной триаде пантеона. Однако в результате военных поражений Сардури II и нестабильного положения внутри государства культ Тейшебы начал возвышаться. В этом определенную роль сыграли также климатические факторы. К вышеупомянутым факторам следует отнести также строительство городов, посвященных Тейшебе (Одзаберд, Кармир блур). Строительством городов в честь Тейшебы урартские монархи взывали к богу стихии, выпрашивая дождь и плодородную землю. На андзавском щите к образу Тейшебы непосредственно относится фигура второго по счету божества. Бога Тейшебу изображает также статуэтка бога с топором и булавой в руках, найденная в Кармир блуре. По всей вероятности, топор, булава, волнистые молнии, возможно и трезубец, являлись его символами. Со времен совместного правления Ишпуини и Менуа вплоть до распада государства, Шивини являлся третьим верховным божеством урартсткого пантеона. Месяц, посвященный урартскому богу солнца, соответствовал временному отрезку с марта по апрель. Он имел особое значение в системе урартских религиозных обрядов и ритуалов. По всей вероятности, Шивини изображался в виде стоящего на быке божества в крылатом солнечном диске. Позднее он изображался стоящим на крылатом коне. Его символами были конь, крылатый солнечный диск, крест типа “мальтийского” и лучезарная звезда, изображенная на одной из пластин из Аяниса. Результаты данного исследования помогут пролить свет на некоторые сложные вопросы, касающиеся археологии и религии Урарту. Based on archaeological data, as well as philological and visual art sources, the present dissertation focuses on the cult, symbols and iconography of the Urartian pantheon’s supreme triad with the main purpose to reconstruct the chronological sequence of the studied objects. In the Introduction the significance, methodology, issues and purposes, as well as the review of the related literature are represented. The first part of this chapter focuses on the origin of Haldi’s cult before the formation of the Urartian State. The worship of Haldi as an axis of state and royal ideology was introduced by the King Ishpuini and was developed by his successors. We point out three cultic-geographical areas related to the image of the Urartian supreme god during the co-regency of Ishpuini and his son Menua: 1) Musasir and its neighboring territory, where the cult of Haldi was associated mainly with the royal family, 2) Eastern and north-eastern shore of Lake Van, where Haldi was considered as savior and guarantor of the region’s benevolence, 3) Conquered lands, where, being the guarantor of the Urartian military success, Haldi was assosiated with the image of a warrior with his mighty spear. During the reign of Kings Menua, Argishti I and Sarduri II the cult of Haldi became more and more popular. But the defeat of Sarduri II by the Assyrian army, and unstable situatuon influnced the worship of the Urartian main god. We tend to think that in this respect climatic factors also played essential role. On this background the cult of the Urartian second high-ranked god Teisheba increased. In all likelihood, the worship of Haldi disappeared with the collapse of the Urartian State. In the second chapter we single out the typology of deites represented in the Urartian iconography. We tend to think that we need to have direct sources to be able to associate any deity with a certain image. In this regard, we also share the opinion that the first deity depicted on the Andzav shield is the god Haldi. Here, he is imaged in a running posture, in flames, holding a burning spear in one hand and a bow in the other. In our opinion the fire, the winged solar disc, the tree of life, the eagle, the lion, the bull and the spear were the symbols of the Urartian State god.The first data towards Teisheba are related to the co-regency of Ishpuini and Menua and are attested especially in Mheri door inscription. Throughout the whole span of existence of the Urartian Empire the weather god was the second worshipped god in the state pantheon. But, as we have already mentioned, because of the defeat of Sarduri II, the worship of Teisheba significantly increased. We tend to think that climatic crisis also played a certain role. In this context the fact of foundation of cities devoted to Teisheba is remarkable. In our opinion, in such a way the Urartian monarches called to the god of weather asking rain and fertility. In our dissertation we suppose that the image of the second god depicted on the Andzav shield and the statue of bearded god with a hammer and a mace found from Karmir blur can be assosiated with Teisheba. In all likelihood, the axe, the hummer, the thunderbolts and maybe the trident, were the symbols of the Urartian weather god. At least since the co-regency of Ishpuini and Menua till the fall of Urartu Šiuini was the third high-ranked god in the pantheon. The month dedicated to the Urartian sungod coincides to March-April. It had an important role in the Urartian religious ceremonies. Probably, Šiuini was depicted as a god in a winged solar disc, standing on a bull, later standing on a winged horse. The horse, the Maltese Cross and the solar star depicted on a plaque from Ayanis perhaps can reflect his symbols.The results of our study can open new perspectives for understanding some complicated aspects related to the archaeology of the Urartian religion. It is important that many parts of our research are based on the general studies of the Ancient Near Eastern archaeology, religion and art.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Верховная триада Урартского пантеона (культ, символы, иконография)на основе археологических данных. The supreme triad of the Urartian pantheon (cult, symbols, iconocraphy) on the basis of archaeological sources.
      Uncontrolled Keywords: Бадалян Михаил Суренович, Badalyan Mikhail
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Thesis Dissertations
      Date Deposited: 28 Dec 2015 13:30
      Last Modified: 08 Dec 2016 12:09
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/590

      Actions (login required)

      View Item