Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Ռուսաստանի քաղաքականությունն Իրանում (XIXդարի վերջ-XX դարի սկիզբ)

Նավասարդյան, Նազելի Սերժիկի (2013) Ռուսաստանի քաղաքականությունն Իրանում (XIXդարի վերջ-XX դարի սկիզբ). PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (544Kb) | Preview

    Abstract

    XIX դարավերջին և XX դարասկզμին Իրանի նկատմամμ Ռուսական կայսրության քաղաքականության ուսումնասիրությունն ունի կարևոր գիտական և կիրառական նշանակություն: Թեմայի համակողմանի վերլուծությունն արդիական է ոչ միայն տվյալ ժամանակաշրջանում Իրանի շուրջ ծավալված գործընթացների լուսաμանման, Ռուսական կայսրության աշխարհաքաղաքական ծրագրերն ու արտաքին քաղաքական օրակարգը վեր հանելու, այլ նաև ժամանակակից միջազգային հարաμերությունների զարգացումները համարժեքորեն գնահատելու համար: Ղրիմի պատերազմում (1853-1856 թթ.) կրած ծանր պարտությունից հետո, Ռուսաստանն իր ուշադրությունը սևեռեց Միջին Ասիային և ղաջարական Իրանին (Պարսկաստան): Կայսրության միջինարևելյան քաղաքականությունը թևակոխեց որակապես նոր փուլ: Ռուսաստանի ներթափանցումն այդ երկրներ ուներ և՛ ռազմաքաղաքական և՛ տնտեսական μնույթ: Հիմնավորվելով Կասպից ծովում, գրավելով միջինասիական շրջանները և կիրառելով կապիտուլյացիոն համակարգի ողջ զինանոցը` Ռուսաստանն ուժեղացրեց իր տնտեսական և քաղաքական ներգրավածությունն Իրանում: Տարածաշրջանային գերտերության կարգավիճակ ձեռք μերելու Ռուսաստանի հավակնությունները μախվեցին նրա վաղեմի հակառակորդ Մեծ Բրիտանիայի հակազդեցությանը: Ռուս-անգլիական հակամարտությունը (պատմագրության մեջ հայտնի է «Մեծ խաղ»` “The Great Game” անվամμ) վերաճեց Իրանում գերակայության համար մղվող երկարատև մրցապայքարի: XX դարասկզμին Ռուսաստանի դաշնակից Ֆրանսիայի հետ Մեծ Բրիտանիայի մերձեցումը զգալիորեն փոխեց միջազգային հարաμերությունների դինամիկան` կանխորոշելով այն գործընթացները, որոնցով պայմանավորվեց նաև Իրանում Ռուսաստանի հետագա քաղաքականությունը: Հակառակորդ կողմերի համար արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններ դարձան փոխզիջումային մոտեցումների մշակման ու Իրանում ազդեցության ոլորտների հստակեցման հարցերը՝ Մերձավոր և Միջին Արևելքում Գերմանիայի աճող ազդեցությունը սահմանափակելու և Իրանում ծավալվող Սահմանադրական հեղափոխությունը կանխելու նպատակով: 1907թ. Միջին Արևելքն, այդ թվում Իրանն, ազդեցության գոտիների μաժանելու անգլո-ռուսական համաձայնագրի կնքումով այդ երկրների հարաμերությունները ստացան աշխարհառազմավարական համագործակցության μովանդակություն: Առաջին աշխարհամարտից առաջ այն ընդլայնեց անգլո-ֆրանսիական միությունը՝ հիմք դնելով Եռյակ համաձայնության կազմավորմանը: Ռուսաստանը վերաձևակերպեց իր արտաքին քաղաքականության իրանական ուղենիշը՝ փորձելով այն համապատասխանեցնել նոր աշխարհաքաղաքական իրողություններին: Թեև համաձայնագիրը դիտվում էր որպես իրանական խնդրի կարգավորման առավել արդյունավետ տարμերակ և ենթադրում էր Իրանում նրանց խաղաղ համակեցությունը՝ փոխադարձ զիջումների քաղաքականության կիրառելիությամμ, սակայն թե՛ Մեծ Բրիտանիան, թե՛ Ռուսաստանն աշխատում էին պահպանել իրենց դիրքերը` հետագայում μարենպաստ իրավիճակի պայմաններում դրանք ի հաշիվ հակառակ կողմի ուժեղացնելու նպատակով: Ռուսական կայսրության և Մեծ Բրիտանիայի միջև մրցակցությունն Իրանում դրսևորվում էր միմյանց դիմակայելու սկզμունքայնությամμ և ընթանում էր փոփոխական հաջողությամμ: Իրանի ռազմավարական նշանակության ճանապարհները վերահսկելու, այդ երկրի μնական պաշարները, արտահանման և հումքային շուկաները շահագործելու գերտերությունների նկրտումները պարμերաμար հանգեցրել են նրանց միջև սուր հակամարտությունների ձևավորմանը: Այսօր էլ տարածաշրջանում ազդեցության ոլորտների համար մղվող պայքարը կարելի է որակել որպես նոր «Մեծ խաղ»` զուգահեռներ անցկացնելով հարյուրամյա վաղեմության իրադարձությունների և մերօրյա իրողությունների միջև: Իրանը երμեք չի կորցրել կարևոր դերակատարումն ու նշանակությունը Ռուսաստանի և Արևմտյան տերությունների համար: Վերջինները մշտապես շահագրգռված են տարածաշրջանում Ռուսաստանի դիրքերի թուլացմամμ: Աշխարհաքաղաքական ներկայիս իրադրության պայմաններում պատմական նախադեպերի համակողմանի և անկողմնակալ ուսումնասիրությունը նպաստում է տարածաշրջանում ձևավորված հակամարտությունների խորքային մեկնությանը: Այս համատեքստում թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է պատմական փորձի արժևորմամμ: Диссертационная работа посвящена изучению комплекса вопросов, связанных с политикой Российской империи в Персии на рубеже XIX - XX вв. Всестороннее исследование темы имеет как научное значение, так и политическую актуальность. Данная проблематика важна не только с точки зрения выявления внешнеполитических задач России и тщательно освещения вопросов, связанных с политическими и экономическими аспектами русско-персидских отношений в исследуемый период, но и в контексте более глубокого восприятия и оценки современных геополитических тенденций. Актуальность темы обусловлена царяшей реальной международной обстановкой в средневосточном регионе, где Россия по-прежнему заинтересованна в завоевании твердых позиций. Укрепление русско-иранских политических и экономических отношений в настоящее время диктует необходимость рассмотрения предшествующего опыта отношений этих стран. Целью научной работы является всестороннее исследование внешней политики России по отношению к Персии в конце XIX - начале XX вв. и анализа стратегии, основных тенденций, процесса формирования и осуществления этого политического курса. Отдельные аспекты данной диссертационной работы освещались в советской и зарубежной историографии, однако значительная часть этих работ идеологизированы и тенденциозны. Перед исследователями ставится задача пересмотра старых концепций, с применением более обширного материала. По содержанию и структуре данная работа является комплексным исследованием и затрагивает обширный круг проблем, связанных с политикой России в Персии в рассматриваемый период. Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения, списка использованных источников и литературы, а также приложения. Во введевии обосновывается актуальность выбора темы, определяются цели и задачи исследования, разъясняется научная новизна, подчеркиваются методологическая основа и практическое значение работы, а также дается краткий обзор использованных источников и литературы. Первая глава диссертации, озаглавленная “Стратегические, политические и экономические интересы Российской империи в Иране” состоит из трех параграфов. Здесь детально рассматривается процесс упрочнения экономических и политических позиций России в Иране, основной целью которой являлось противостояние Великобритании. В первом параграфе - “Формирование русско¬иранской границы и роль Ирана в средневосточной политике России”, кратко представлен процесс формирования русско-иранской границы на протяжении XIX в., в частности, освещается геополитическая и стратегическая роль Ирана, как “срединного” (буферного) государства на подступах Британской Индии и Османской Турции. Анализируется значение наступательной политики России в среднеазиатском направлении, представляются основные аспекты столкновения англо-русских интересов в регионе. Во втором параграфе - “Торгово-экономические интересы России в Иране” рассматривается социально-политическая ситуация в Иране, предпосылки, в результате которых усилилась борьба между Россией и Великобританией. Дается обзор результатов проводимой финансово-экономической политики царского правительства в Иране, имеющей целью занятия доминирующих геополитических и геоэкономических позиций в этой стране. В третьем параграфе, озаглавленном “Персидкая казачья бригада, как рычаг политического влияния Российской империи в Иране”, подробно рассматривается процесс становления и деятельность Персидской казачьей бригады, как действенного проводника российской политики в Иране. This study investigates a complex of issues on the policy of Russia in Iran at the turn of the 19th and the 20th centuries. A multilateral study of this topic has both scientific value and political actuality. The issue is important not only because it reveals some aspects of Russian foreign policy on Iran at the specified period, it also leads to a better understanding of the currently evolving political situation around Iran. It is noteworthy to point out that Russia is still interested in having a strong position in Iran. Hence, an in-depth analysis of Russian-Persian relations is of utmost importance. The aim of this study is a many-sided investigation of the foreign policy of Russia on Persia in the end of the 19th - beginning of the 20th centuries, as well as a comprehensive analysis of the strategy, main tends, the process of formation and implementation of the chosen political course. Some aspects of this thesis has been previously discussed in both Soviet and Western historiographies; however they were mostly ideologized. That is why one of the aims of this study was to re-evaluate some concepts and views using new materials. The study appears to be a complex investigation which overviews a wide range of issues in regards to Russian policy on Persia in the aforementioned period. The thesis consists of introduction, three chapters, conclusion, list of references, as well as appendix. In the Introduction an actuality of the chosen topic, the aims and purposes of the study are set forth. The scientific originality, the methodological background and the practical significance of the work is outlined. Also a list of used references is briefly reviewed. The first chapter entitled “Strategic, politic and economic interests of Russian Empire in Iran” consists of three paragraphs. Here, the process of strengthening of both economic and politic positions of Russia in Iran is considered in details. In the first paragraph with a title “A formation of Russian-Iranian border and the role of Iran in the middle-eastern politics of Russia” a process of formation of Russian-Iranian border during the entire 19th century is briefly discussed. Particularly, the geo-political role of Iran as a “mediate” (a buffer) state in the outskirts of the British India and Ottoman Empire, where Russia, aiming to gain both geo-political and geo-economical positions, served as a guarantee for territorial integrity and inviolability of the estates of Persian shahs. A significance of Russian offensive policy is the Middle-Asian direction is also discussed here. The main aspects of English-Russian trade interests’ confrontation in the region are also discussed in this section. In the second paragraph called “The trade and economic interests of Russia in Iran” the results of an intensive development of Persian market by Russia are discussed. The aftermath of financial and economic politics of Tsar’s government is also reviewed. In the third paragraph “The Persian Cossack brigade as a key factor of political influence of Russian Empire in Iran” formation and activity of Persian Cossack brigade as a tool of Russian politics in Iran are introduced in details.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Политика России в Иране (конец XIX-начало XX вв.). The end of the 19ᵗʰ the beginning of the 20ᵗʰ centuries).
    Uncontrolled Keywords: Навасардян Назели Сержиковна, Navasardyan Nazeli
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 29 Nov 2017 15:30
    Last Modified: 29 Jun 2018 10:25
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6055

    Actions (login required)

    View Item