Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Քրդերի ազգային-ազատագրական պայքարը Թուրքիայում և տարածաշրջանային զարգացումներն Արարատի ապստամբության ընթացքում (1926-1930 թթ.)

Սայիյան, Արամ Սերգեյի (2015) Քրդերի ազգային-ազատագրական պայքարը Թուրքիայում և տարածաշրջանային զարգացումներն Արարատի ապստամբության ընթացքում (1926-1930 թթ.). PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (366Kb) | Preview

    Abstract

    Արարատի 1926-1930 թթ. ապստամբությունը քուրդ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի այն կարևոր հանգրվանն էր, երբ տեղի ունեցավ արմատական հեղաբեկում նրա ինքնագիտակցության մեջ։ Համաքրդական ազգային կուսակցության՝ Հոյբունի ձևավորումը նպաստելով Արարատի ապստամբության ծավալմանը, քուրդ ժողովրդի պայքարին հաղորդեց քաղաքական հստակ նպատակներ ու գաղափարական նոր ուղենիշներ, որոնց ամբողջական ուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն գիտա-ճանաչողական, այլև արդիական-քաղաքական կարևոր նշանակություն։ Արարատի ապստամբության մասին պատմական հիշողությունը Թուրքիայում բնակվող քրդերի համար այսօր էլ շարունակում է մնալ որպես իրենց առջև կանգնած քաղաքական խնդիրներին արմատական լուծումներ փնտրելու գրավիչ օրինակ։ Նրա ընթացքում ձևավորված հայ-քրդական զինակցության փաստը խիստ ուսանելի է ներկայումս մեր տարածաշրջանում ծավալվող աշխարհաքաղաքական տեղաշարժերի պայմաններում։ Այդ առումով արդիական իմաստ ու նշանակություն է ձեռք բերում 1927 թվականին Հոյբունի և ՀՅ Դաշնակցության կողմից որդեգրված՝ ընդհանուր թշնամու դեմ պայքարում հայ-քրդական տարաձայնությունները մի կողմ դնելու իրողությունը։ Է՜լ ավելի կարևոր է երկու կուսակցությունների որդեգրած՝ Սևրի պայմանագրի դրույթներով առաջնորդվելու քաղաքական սկզբունքը։ Մանավանդ որ՝ Հոյբունի գործելակերպն ու գաղափարախոսությունն այսօր էլ շարունակում են ծառայել իբրև ոգեշնչման աղբյուր՝ քուրդ ժողովրդի քաղաքական նպատակները հետապնդող նոր ուժերի համար։ Հետազոտության նպատակն ու խնդիրները։ Ներկա ատենախոսությունը նպատակ ունի նորահայտ արխիվային վավերագրերի, տպագիր սկզբնաղբյուրների, մամուլի նյութերի, ժամանակակիցների հուշերի և վկայությունների հիման վրա համակողմանի քննության ենթարկել 1920-ականների երկրորդ կեսին քուրդ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մեջ արձանագրված որակական փոփոխությունները, առանձնակի ուշադրություն դարձելով հետևյալ հիմնախնդիրների վրա. ուսումնասիրել շեյխ Սայիդի ապստամբությանը հաջորդած տարիներին քրդերի հանդեպ քեմալականների կողմից գործի դրված ռազմական, ոստիկանական, վարչական միջոցառումների ողջ համալիրը՝ Մեծ եղեռնի շրջանում երիտթուրքերի կողմից գործադրված ցեղասպանական քաղաքականության հետ համեմատական քննության միջոցով, բացահայտել Արարատի ապստամբության սկզբնավորման շրջանում Թուրքիայի քաղաքականությանը քուրդ ժողովրդի ցուցաբերած ինքնաբուխ դիմադրության հիմնական առանձնահատկությունները, վեր հանել Հոյբունի ձևավորման ու ՀՅԴ-Հոյբուն համագործակցության շրջանում երկու ժողովուրդներին ներկայացնող ուժերի միջև ծավալված քաղաքական դիսկուրսը, այդ թվում՝ ոչ վաղ անցյալի սխալները չկրկնելու մասին փոխադարձ հավաստիացումների բովանդակությունը, ցույց տալ քուրդ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժման նպատակների, դրանց իրացման կազմակերպական մեխանիզմների ու գաղափարական հիմնավորումների որակական փոփոխությունները՝ պայքարի հարուստ փորձ ունեցող ՀՅԴ-ի անմիջական ազդեցության շնորհիվ, քննության ենթարկել քրդական գործոնն օգտագործելու համար Մերձավոր-Միջին Արևելքում իրենց գաղութներն ունեցող Անգլիայի ու Ֆրանսիայի իրականացրած քաղաքականության առանձնահատկությունները, ուսումնասիրել շեյխ Սայիդի ապստամբության պարտությունից հետո Արարատ լեռան վրա կենտրոնացած քրդերի շարժումը Մեծ Բրիտանիայի դեմ ուղղելու նպատակով 1920-ականների երկրորդ կեսին ԽՍՀՄ-ի մշակած ծրագրերը և ձեռնարկած քայլերը, բացահայտել Ռեզա շահի կառավարման տարիներին քրդական շարժման հանդեպ իր ուրույն քաղաքականությունը մշակած Իրանի դիրքորոշումները և Արարատի քրդերին օգնելու նպատակ ունեցող՝ Իրան-ՀՅ Դաշնակցություն գաղտնի համագործակցության ուշագրավ էջերը, քննության ենթարկել Արարատի երրորդ ապստամբության ժամանակ Արարատ լեռան շուրջը ծավալված դաժան կռիվների պատմությունը, տարբեր ռազմաճակատներում քրդերի արձանագրած ակնառու հաջողությունները, նորովի ներկայացնել Իրանի հանդեպ 1930 թվականին ԽՍՀՄ կիրառած ռազմաքաղաքական շանտաժի հետևանքով Արարատ լեռան լիակատար շրջափակման և թուրքական բանակի կողմից ռազմակալման պատմությունը։ Данная диссертация является первой попыткой всестороннего исследования истории Араратского восстания курдов 1926-1930 гг. на трех уровнях (турецко-курдское противостояние, армяно-курдский альянс и региональная политика западных держав (Великобритании и Франции), а также СССР и Ирана). В отдельном подразделе первой главы диссертации представлена краткая история турецко-курдских отношений, начиная с конца Первой мировой войны до восстания шейха Саида. Проанализированы причины и уроки поражения этого восстания, а также процесс формирования нового центра курдского сопротивления на горе Арарат в 1926 году- в ответ на проводимую кемалистами политику геноцида. Далее проанализированы причины армяно-курдского сотрудничества. Съезд, состоявшийся 5-го октября 1927 г. в доме известного деятеля партии АРФ Дашнакцутюн Вагана Папазяна в ливанском курортном поселке Бихамдун, принял решение о создании общекурдской партии Хойбун (Независимость), которая должна была сосредоточить в своих руках централизованное управление Араратским восстанием. Хойбун имел Исполнительный комитет, в состав которого вошли Сурехиа, Джеладет и Камуран Бадрханы, Мемдух Селим бей и Шахин бей. В 1927-1932 гг. первым руководителем партии был Джеладет Бадрхан. 28 октября 1927 г. Хойбун провозгласил независимость Курдистана и объявил войну Турции. Временной столицей была объявлена деревня Курдава на склонах Арарата, а постоянной - город Диарбекир. Во второй главе работы проанализированы попытки английских и французских колониальных властей использовать курдское движение в своих интересах. Кроме того, раскрыта причина угождения курдов со стороны СССР и Красной Армии в первом и втором этапах восстания. СССР хотел направить курдское движение против англичан и нейтрализовать их способность разбомбить Баку с территории Ирака. Кроме этого, представлены переговоры иранских властей с представителем Дашнакцутюн Рубеном (М. Тер-Минасян) по поводу совместных действий в Турции. Для этой цели Рубен и иранский придворный министр Теймурташ составили два проекта, политический и военный. Характерно, что упомянутые проекты стали единой стратегической базой для дальнейшего развития Араратского восстания. В третьей главе выясняется, что ответные меры, принятые Турцией параллельно с развитием восстания, не принесли ощутимых результатов. Более того, они выявили уязвимые и слабые места этой страны. После новых успехов повстанцев в первой половине 1930 года часть территории Западной Армении вышла из-под контроля Турции. Вытесненяя противника из турецкой части Араратской долины курдско-армянские отряды проникли также в Советскую Армению. Они намеревались привлечь в свои ряды новых повстанцев из числа скрывающихся членов Дашнакцутюн, которые проживали в Талине и других населенных пунктах Армении. Такой поворот событий стал поводом для советской власти предполагать, что Дашнакцутюн при поддержке Великобритании стремится спровоцировать массовые беспорядки в Закавказье и завоевать регион. Беспокоясь из за волны крестьянских волнений на Южном Кавказе, и особенно в Армении, СССР в конце августа 1930 года направил свои войска в Иран, после чего Реза шах уступил и позволил турецким войскам окружить повстанцев со стороны восточных склон Малого Арарата. The present study is the first attempt to investigate the Ararat uprising in 1926-1930, upon three-levels (Turco-Kurdish standoff, Armenian-Kurdish alliance and an evolution of regional policies of the Western Powers (Great Britain, France), USSR and Iran). The short history of the Turkish-Kurdish relations, beginning from the end of the World War I to the rebellion of sheikh Said, is presented in the first chapter of the dissertation as a separate subsection; a light is shed upon the reasons for the latter’s failure and the lessons of his defeat. Besides, the reality of formation of new centers (established on the Mount Ararat in 1926) of the Kurdish resistance in response to the genocidal policy of the Kemalists. Then are analyzed the reasons of initializing the Armenian-Kurdish cooperation. The conference (October 5, 1927) held at the home of the eminent Dashnakist figure Vahan Papazian, in the Bhamdoun settlement of Lebanon decided to found the all-Kurdish Hoyboun (Independent) party. It had to concentrate in its hands the centralized board for promotion of the coordinated leading of the Ararat uprising. The Hoyboun had an Executive Committee with the following members: Sourehia, Djeladet and Kamouran Badrkhans, Memdoukh Selim bei and Shahin bei. The first president of the Hoyboun was Djeladet Badrkhan. The Hoyboun declared on 28 October 1927 the independence of Kurdistan as well as war on Turkey. The village of Kurdava on the slopes of Ararat was declared a temporary capital city, and Diarbekir, permanent. In the second chapter the attempts of the British and French colonial authorities to exploit the Kurdish movement have been taken up. In addition, the reason of pleasing the Kurds by the USSR and its Red Army in the first and second stages of the uprising is covered. In particular, the USSR was wishing to direct the Kurdish movement against the Englishmen as well as to neutralize their intention to bombard Baku. Besides, there are presented the Iran’s authorities negotiations with the representative of Dashnaktsutyun Ruben (M. Ter-MInasyan) concerning united actions in Turkey. Two projects - political and military, were composed by Ruben and the court minister Teimurtash, which are presented in the same chapter. It is typical that the mentioned projects became a united strategic basis for further evolvement of the uprising. In the third chapter of the work it is revealed that the responsive measures taken by Turkey, in parallel with the evolvement of the uprising, had almost no effect. Furthermore, they brought to light the vulnerabilities and weaknesses of the mentioned country. A part of the Western Armenia’s territory got out of Turkey’s control following the new and striking successes of the rebels in the first half of 1930. Forcing the enemy out of the Turkish part of the Ararat valley during the uprising, the Kurdish-Armenian brigades marched Soviet Armenia. They were intending to recruit new units from among the disguised members of the ARF, residing in Talin and in other localities of Armenia. Such a turn of events caused the Soviet authority to think as if ARF was implementing the projects of Great Britain to instigate a riot by the Kurds in the Transcaucasia and to conquer the region. Worrying from a perspective of sparking wave of rebellion in the Transcaucasia, and especially in Armenia, that became the arena of peasant disturbances, the USSR sent troops to Iran at the end of August of 1930, which made Reza shah yield and allow the Turkish troops to enter Iran in order to encircle eastern slopes of the Little Ararat. Encircled by the Turkish troops, the rebels of Ararat and the fighters of Dashnaktsutyun combated till the midst of September, after which the captive population and fighters were annihilated by the Turkish troops. Some of the rebels as well Armenian fighters fled to Iran. In conclusion, are presented the main results of the dissertation.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Национально-освободительная борьба курдов в Турции и региональные процессы в период Араратского восстания (1926-1930). National-liberation struggle of the Kurds in Turkey and regional developments during the Ararat uprising (1926-1930).
    Uncontrolled Keywords: Саиян Арам Сергеевич, Sayiyan Aram S.
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 01 Dec 2017 11:12
    Last Modified: 02 Jul 2018 10:22
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6082

    Actions (login required)

    View Item