Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հրովարտակ-պայմանագրերը որպես վաղ շրջանի հայ-արաբական հարաբերությունների աղբյուր

Մկրտումյան, Գայանե Սերգեյի (2016) Հրովարտակ-պայմանագրերը որպես վաղ շրջանի հայ-արաբական հարաբերությունների աղբյուր. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (251Kb)

    Abstract

    Ատենախոսությունը նվիրված է Արաբական խալիֆայության կողմից նվաճված երկրների բնակչությանը տրված հրովարտակ-պայմանագրերին, որոնցով կարգավորվում էին մուսուլման նվաճողների փոխհարաբերությունները այլակրոն բնակչության հետ: Ուշադրության են արժանացել հատկապես այն պայմանագրերը, որոնք, ըստ հայկական միջնադարյան պատմական ավանդության, տրվել են հայ և քրիստոնյա այլ համայնքներին իսլամի հիմնադիր Մուհամմադի ու նրա հաջորդների կողմից: Այդ պայմանագրերը հայ մատենագրության մեջ հայտնի են որպես «Ալի Մանշուր» (հրովարտակ) ու միտված են եղել պահպանելու և հաստատելու քրիստոնյա համայնքների էթնիկական ու եկեղեցական իրավունքները: Աշխատանքում հաջորդաբար ուսումնասիրվել են Մուհամմադ մարգարեի՝ քրիստոնյաների նկատմամբ վերաբերմունքը, դաշնագրերը՝ որպես հայ-արաբական հարաբերությունների հիշարժան աղբյուրներ և առաջին չորս արդարադատ խալիֆաների օրոք նվաճված երկրների բնակչությանը տրված պայմանագրերը: Այդ համապատկերում ուսումնասիրվել են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի` սույն թեմային վերաբերող արաբերեն, պարսկերեն ձեռագրերը և դրանց հայերեն թարգմանությունները` որպես հայ-արաբական միջնադարյան հարաբերություններն արտացոլող փաստեր: Ուստի սույն աշխատանքը` հիմնված արաբատառ ձեռագրերի նյութի վրա, կարող է նշանակալի դեր ունենալ հայ-արաբական հարաբերությունների այս կամ այն շրջանը լուսաբանելու գործում: Այժմ, երբ Հայաստանը դարձել է անկախ պետություն, և միջպետական հարաբերություններ են հաստատվել Հայաստանի ու արաբական երկրների միջև, կենսական անհրաժեշտություն է դառնում հայ-արաբական հարաբերությունների հիմքում ընկած այս հրովարտակ-պայմանա- գրերի ուսումնասիրությունը: Դրանք կօգնեն արժևորելու և նորովի գնահատելու այդ հարաբերությունները: Ատենախոսության նպատակը վաղ շրջանի հայ-արաբական հարաբերությունների կարևոր աղբյուր հանդիսացող հրովարտակ-պայմանագրերի հանգամանալից ուսումնասիրությունն է: Ատենախոսության խնդիրներն են հայկական և օտար աղբյուրների ու մասնագիտական գրականության մանրազնին ուսումնասիրությամբ՝ քննել և վեր հանել մուհամմադյան դաշնագրերի ստեղծման հիմնական շարժառիթներն ու պատճառները, ուսումնասիրել և արժևորել վերոհիշյալ պայմանագրերի դերն ու նշանակությունը մուսուլմանական տիրապետության տակ գտնվող հայկական համայնքների կյանքում, համակողմանի քննության ենթարկել այդ դաշնագրերի պայմանները` դրանք զուգահեռադրելով Մուհամմադի` Արաբական թերակղզու բնակչությանը տրված պայմանագրերի, արաբական արշավանքների ընթացքում նվաճված քրիստոնյա և այլակրոն բնակչությանը տրված պայմանագրերի պայմաններին: Թեև բավականաչափ ուսումնասիրված են մուսուլման զորահրամանատարների ու նվաճված երկրների բնակչության միջև կնքված պայմանագրերը, այնուամենայնիվ «Ալի մանշուրները»` որպես Մուհամմադի և նրան հաջորդող խալիֆաների կողմից քրիստոնյա բնակչությանը տրված դաշնագրեր, դեռևս չեն դարձել համակողմանի ուսումնասիրության նյութ ու չեն համակարգվել: Խնդրո առարկան պարզապես համառոտ անդրադարձներ է ստացել առանձին հոդվածներում, որոնց մեջ մատնանշվել են այդ պայմանագրերի ստեղծման շարժառիթներն ու լուսաբանվել նրանց բովանդակությունը: Հատկապես պետք է նշել Հ. Անասյանի, Հ. Փափազյանի2և Ա. Տեր-Ղևոնդյանի աշխատությունները, որոնք բացառիկ վաստակ ունեն այդ պայմանագրերը գիտական շրջանառության մեջ դնելու գործում: Այդ տեսակետից հիշատակելի են նաև պրոֆ. Ն. Հովհաննիսյանի` իսլամի վերաբերյալ արված հետաքրքիր դիտարկումները4: Ատենախոսության գիտական նորույթն այն է, որ աղբյուրագիտական հարուստ փաստերով առաջին անգամ համալիր քննության է առնվել «Ալի Մանշուրի» ֆենոմենը` որպես հայ-մուսուլմանական հարաբերությունները կարգավորող կարևոր գործոն, և նրա զարգացման ընթացքը: Գիտական շրջանառության մեջ է դրվել նաև «Մուհամմադ մարգարեի պայմանագիրը» արաբերեն ձեռագրի թարգմանությունը, որն ատենախոսության մեջ զետեղված է հավելվածի տեսքով: Диссертация посвящена грамотам-соглашениям, предъявленным населению завоеванных Арабским Халифатом стран, посредством которых регулировались отношения мусульманских завоевателей с христианским населением. Особое внимание уделяется тем соглашениям, которые согласно армянским средневековым традициям, предъявлялись армянской и другим христианским общинам со стороны основателя ислама, Мухаммада и его последователей. Эти соглашения в нашей летописи известны как «Али Маншур» (грамота) и были нацелены на сохранение и утверждение этнических и церковных прав христианской общины. Диссертация состоит из введения, трех глав с соответствующими подглавами, заключения, приложения и списка использованной литературы. Во введении коротко представлены история вопроса, цели и задачи исследования, методологическая основа работы, обоснованы актуальность и научная новизна темы. В первой главе “Отношение пророка Мухаммада к христианам”, в основном исследуются две важные проблемы, первая из которых отражена в подглаве «Предпосылки формирования взаимоотношений между мусульманским и инаковерующим населением в Коране», представляющей отношение пророка Мухаммада к «народу Книги» (евреи, христиане), отраженное в Коране: «народ Книги», как покровительствуемый мусульманской общиной класс (зимми), обязывлся платить поголовный налог. Показано, что положение о покровительстве и терпимости мусульманской общины по отношению к инаковерующим при условии выплаты налогов последними впервые было утверждено в сурах Корана. В подглаве “Договоры, предъявленные Мухаммадом христианскому населению Арабского полуострова и йеменского города Наджран как модель взаимоотношений с инаковерующими” для исследования мухаммаданских соглашений в основном выделяется соглашение, предъявленное Мухаммадом христианскому населению города Наджран,засвидетельствованное в мусульманских соглашениях 9-12 веков, которое имеет исключительное значение с точки зрения исследования взаимоотношений между последователями ислама и завоеванными ими народами. Важное значение имеет также «христианский вариант» указанного соглашения, засвидетельствованный в анонимной «Несторовской истории». Отмечается, что он по своему стилю, объему и содержанию противоречит соглашениям, предъявленным инаковерующему населению в период арабского нашествия. Во второй главе «Грамоты как источник армяно-арабских отношений», исследуются договоры, предъявленные Мухаммадом и мусульманскими властями армянской общине Иерусалима и указывается, что именно наличие этих договоров позволило армянскому духовенству сохранить свои права по отношению к ряду святилищ. Важны также соглашения, предъявленные в период арабского нашествия населению Армении и сопредельных стран (Грузия, Алуанк), особенно грамота, заключенный в 652 году между Теодором Рштуни и губернатором Асирии Муавией, эта грамота является первым совместным армяно-арабским дипломатическим документом. В подглаве «Большой Маншур» анализируется грамота - соглашение, засвидетельствованный в хронологии летописца 12 века Самуела Анеци. The dissertation is devoted to the edict-contracts, which were addressed to the population of the countries conquered by the Arab Caliphate and regulated the relationship between the Muslim conquerors and Christian population. It mainly considers contracts, which according to the medieval Armenian historic tradition, were granted to the Armenian and other Christian communities by the founder of Islam Muhammad and his successors. In our bibliography those contracts are known as “Ali Mansur” (edict) and were tended to maintain and establish ethnic and religious rights of the Christian communities.Dissertation consists of introduction, three chapters with their corresponding sections, conclusions, appendix and bibliography. Introduction briefly touches upon the history of the issue, aims and problems expressed in the dissertation, as well as the methodological basis of the work. It also states the modernity and scientific novelty of the theme. In the first chapter (“The Attitude of Prophet Muhammad towards the Christians”) two essential issues are mainly studied. The first one is reflected in subsection (“Preconditions for the Formation of Relationships Between the Muslim and the Heterodox Population in Koran”) and presents the attitude of prophet Muhammad towards “The Book’s People” (Jews, Christians) that is expressed in Koran: “The Book’s People” was a class favoured by the Muslim community and, as such, was due to pay poll tax. It is pointed out that for the first time in the surahs of Koran was enshrined the provision of patronage and tolerance towards heterodoxies exercised by the Muslim community on condition that the formers paid taxes. Subsection “Treaties Given by Muhammad to the Christian Population of the City Najran in Yemen on Arabian Peninsula as a Model of Relationship with the Heterodoxies”) pays attention to the study of the Muhammad treaties and chiefly emphasizes the contract given by Muhammad to the Christian population of the city Najran which is cited in the 9-12 century Muslim historiography and has exceptional meaning for the study of history of the relationship between the followers of Islam and the people conquered by them. It also highlighted the “Christian” version of the above mentioned contract which is cited in the anonymous “Nestorian History”. It is pointed out that by its style, volume and plot this contract differs from the ones given to the heterodox population during Arab conquests. In the second chapter (“Treaties as the Source of Armenian-Arab Relationship”) are first of all, studied treaties given to the Armenian community in Jerusalem by Muhammad and Muslim authorities. It is pointed out that the very existence of those treaties has made it possible for the Armenian clergymen to maintain their inalienable rights concerning a range of sanctuaries in the city. It also signifies the treaties given to the population of Armenia and nearby countries (Georgia, Aghuanq) during Arab conquests, especially the treaty signed in 652 between Theodore Rshtuni and deputy vice-regent of Assyria Muavia, which is the first Armenian-Arab joint diplomatic document cited in Armenian historiography. Subsection “The Great Manshur” emphasizes the existence of this edict-contract, which is cited in the chronology of the 12th century historian Samvel Anetsi. Through the analysis and comparative study of the numerous facts it turned out that this document was given to the Armenians during the Arab conquests by the commander Muhammad ibn Mervan and points out the final conquest of Armenia by the Arabs.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Грамоты-договоры как источник армяно-арабских отношений раннего периода. Edict-treaties as a source of early Arab-Armenian relationship.
    Uncontrolled Keywords: Мкртумян Гаяне Сергеевна, Mkrtumyan Gayane
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 30 Jan 2018 12:39
    Last Modified: 06 Jul 2018 10:26
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6511

    Actions (login required)

    View Item