Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հարավային Կովկասի տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները Իրանի կենտրոնական իշխանության հետ XVIII դարի վերջից մինչև 1828 թվականը

Սեդիղի, Մահբուբե (2014) Հարավային Կովկասի տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները Իրանի կենտրոնական իշխանության հետ XVIII դարի վերջից մինչև 1828 թվականը. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (438Kb) | Preview

    Abstract

    Իրանի հետ Հարավային Կովկասի1 տեղական իշխանությունների փոխհարաμերությունների ընտրված ժամանակաշրջանի պատմության ուսումնասիրությունն ունի գիտական կարևոր նշանակություն և արդիական է տարածաշրջանի ներկայիս խնդիրների խորքային ըմμռնման համար: Թեման կարևոր է նաև Իրանի հետ Այսրկովկասի ժողովուրդների, մասնավորապես հայերի պատմական կապերը ուսումնասիրելու տեսանկյունից:XVIII դարի երկրորդ կեսին, երμ Իրանը թուլանալով, այլևս ի վիճակի չէր Այսրկովկասը իր տիրապետության տակ պահելու, իրանական տիրապետության տակ գտնվող տեղական իշխանությունները` ինքնուրույնություն ձեռք μերեցին: Վրաստանի վալիությունը վերածվեց Քարթլ-Կախեթի թագավորության, իսկ մյուս շրջաններում ձևավորվեցին կիսանկախ խանություններ ու սուլթանություններ: Այս նորաստեղծ մանր պետական կազմավորումները ժամանակ առ ժամանակ ենթարկվում էին Ատրպատականում իշխանության գլուխ անցած Իրանի գահի հավակնորդների ռազմական հարձակումներին ու կախման մեջ ընկնում նրանցից` ստիպված լինելով հարկեր վճարել ու պատանդներ տալ: Այսրկովկասի հիշյալ իշխանությունների ձևավորման հիմքում ընկած էին Նադիր շահի օրոք ձևավորված վարչական միավորները, իսկ խաներ էին դառնում հիմնականում առավել ազդեցիկ քոչվոր ցեղերի (կամ ցեղային միավորումների) առաջնորդները, որոնց տնօրինության տակ էին գտնվում հողային ընդարձակ տիրույթներ: XVIII դարի երկրորդ կեսից մինչև 1828 թ. ընկած ժամանակահատվածում ինքնուրույնություն ձեռք μերած Այսրկովկասն իր μազմազգ μնակչությամμ դարձավ ռուս-իրանական հակամարտության առարկան` անցնելով Ռուսաստանի տիրապետության տակ: Այդ գործընթացը խաղաղ չընթացավ և ուղեկցվեց կողմերի դիվանագիտական պայքարով ու ռազմական ընդհարումներով, որոնցում իրենց դերակատարությունն ունեին նաև Անգլիան ու Ֆրանսիան: Այսրկովկասի խաների մեծ մասը XVIII դարի վերջից μռնում է Իրանի ու Ռուսաստանի միջև խուսանավման ուղին, ինչը որոշ ժամանակ թույլ է տալիս նրանց պահպանել իրենց ինքնուրույնությունը: Ռուսաստանի կողմից 1804 թ. Գանձակի գրավումն ու նրա խանի սպանությունը նշանավորելով ռուսական նվաճողական ծրագրերը` պատճառ է դառնում ռուս-պարսկական առաջին պատերազմի μռնկման համար և միաժամանակ վճռական ազդեցություն ունենում հարևան որոշ խաների հետագա քայլերի վրա: Խաների մի մասը կամավոր հպատակություն է հայտնում Ռուսաստանին: Խաների վարքագիծը հիշյալ ժամանակահատվածում մեծապես պայմանավորված էր Իրանի հետ նրանց կապերով, ուստի դրանց համակողմանի ուսումնասիրությունը օգնում է μացահայտել տվյալ ժամանակահատվածի պատմական իրողությունները: Այսրկովկասի խաները Իրանի հետ ունեին կրոնա-մշակութային կապեր` հիմնված իսլամի գաղափարախոսության ու պաշտոնական գրագրության լեզվի` պարսկերենի վրա, որոնք երμեմն էլ ավելի ամրացվում էին ազգակցական-խնամիական կապերով: Իրանն այդ կապերն օգտագործում էր խաներին իր կողմը գրավելու և ռուսների դեմ պայքարելու համար: Ատենախոսության թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է Իրանի հետ Այսրկովկասի ժողովուրդների ու հիշյալ իշխանությունների կապերի հետազոտման կարևորությամμ, որը թույլ է տալիս ավելի ճիշտ ըմμռնել Այսրկովկասի շրջանների Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցման իրողությունները և խնդիրների μնույթը: Թեմայի արդիականությունն էլ ավելի կարևորվում է նաև նրանով, որ Այսրկովկասում ներկայումս առկա շատ խնդիրների (մասնավորապես նաև Արցախի խնդիրը) արմատները հասնում են մինչև ատենախոսության մեջ ընդգրկված ժամանակաշրջանը և դրանց լիարժեք վերլուծությունը անհնար է առանց ատենախոսության մեջ քննվող հարցերի հետ համադրության: Диссертационная работа посвящена изучению вопросов связанных с взаимоотношениями местных властей Закавказья с Ираном в период после смерти Надир Шаха в 1747г., образования здесь мелких полузависимых государственных единиц (царства Картли-Кахетии, ханств Еревана, Карабага, Нахичевана, Кубы, Шаки, Ширвана, Ганджи, Дербенда, Баку и Талыша, а также султанств Елису, Куткашена, Ареша, Казаха и Шамшадиля) и перехода их под власть России, закрепленного Туркменчайским договором заключенным в 1828г. Основная часть Закавказья находившаяся долгие века под властью иранских государств Сефевидов и Афшаридов, носило в себе отпечаток их административных делений и этно-религиозной политики, которое и легло в основу вышеназванных мелких государственных образований сформировваных в регионе во второй половине XVIII века. Правящие круги этих государственных образований, имевшие тесные культурные и религиозные связи с иранским государством, скрепленные иногда семейно-родственными узами, вовлекаются в борьбу между Россией и Ираном. Многие из них оказавшиеся в сложной политической ситуации, ведут политику лавирования между Ираном и Россией. Изучение связей местных властей Закавказья с Ираном в данный период имеет важное научное значение, а также политическую актуальность, так как помогает изучить причины и раскрыть корни некоторых проблем Закавказья в нынешние времена. Целью диссертационной работы является изучение взаимоотношений закавказских ханов, грузинских царей и царевичей с иранскими властями в период политического наступления России в Южном Кавказе и его покорения. Отдельные аспекты данной работы освещались в советской и иранской историографии, но комплексное рассмотрение темы и объективное изучение данного вопроса до сих пор отсутствует в исследованиях как местных, так и зарубежных историков. Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения и списка использованных источников и литературы. Во введении обосновывается актуальность темы, определяются цели и задачи исследования, разъясняется научная новизна, методологическая основа и практическое значение работы, а также дается краткий обзор использованных источников и литературы. Первая глава диссертации, озаглавленная “Местные власти Южного Кавказа во второй половине XVIII века: начало русско-иранского противоборства”, состоит из трех параграфов. Здесь детально рассматриваются характерные особенности мелких государственных образований Закавказья получивших фактическую независимость после смерти Надир Шаха в 1747г. и начало русско-иранского противоборства за власть над регионом. В первом параграфе - “Местные власти Южного Кавказа после смерти Надир шаха” анализируется влияние административной структуры иранских государств Сефевидов и Афшаридов на особенности формирования ханств, султанств и Картли-Кахетинского царства, а также последствия социально- этнической политики иранских государств в Закавказье. Рассматриваются вопросы их этнополитического состояния, происхождение некоторых ханских фамилий, их политики в отношении соседних ханств и выделение наиболее сильных из них. The dissertation investigates a complex of issues referring to the relations between the local powers of South Caucasus in the period after the death of Nadir Shah in 1747, the formation of half-dependant state units there (like the Kingdom of South Georgia, the khanates of Yerevan, Karabagh, Nakhichevan, Quba, Shaki, Shirvan, Ganja, Derbend, Baku and Talish, and the sultanates of Elisu, Kutkashen, Aresh, Qazakh and Shamshadil) and their passage under the rule of Russia confirmed in the treaty of Turkmenchay concluded in 1828. The major part of the Transcaucasia had been for a long period under the rule of Safavid and Afsharids shahs’. Therefore the political units formed after Nadir’s death in Trancaucasia bore the traces of the administrative divisions of the former Iranian states and their ethno-religious policy. The rulers of these half-dependant state formations had close religious and cultural ties with Iran, strengthened sometimes with family ties. From the late 1770-s they were involved in the struggle between Iran and Russia, and started maneuvering between the two great states. The investigation of the ties and the relations between local powers of Transcaucasia and Iran in the given period has important scientific significance and political actuality for revealing the roots and reasons of many ethno-religious problems in todays’ Transcaucasia. The aim of the work is a profound study of the relations between Transcaucasian Moslem khans, kings and princes of Georgia in the period of Russia’s political penetration into South Caucasus and its subjugation. Some aspects of the present work had been studied by the Soviet and Persian historians, but yet the theme is not investigated profoundly and objectively. The thesis consists of an introduction, three chapters, conclusion and a list of used sources and literature. The actuality of the theme, the aims and the tasks of the investigation, the originality of the work, its practical significance and a survey of the used sources and literature are represented in the introduction of the thesis. The first chapter of the dissertation entitled “The local powers of the South Caucasus in the second half of the XVIII century. The beginning of the Russo-Persian conflict,” consists of three paragraphs. The chapter is devoted to the investigation of the characteristic features of the small political units of Transcaucasia, formed there after the death of Nadir Shah in 1747 and the beginning of the struggle between Iran and Russia for the subjugation of the region. The author considers the results of the ethno-religious policy of Safavid and Afsharid rulers and the influence of the administrative structure of their states over the political units (khanates, sultanates and the kingdom of Eastern Georgia) of Transcaucasia in the first paragraph entitled “The local powers of the Southern Caucasus after Nadir Shah’s death”. The second paragraph entitled “The struggle of the claimants to the shah’s throne in Iran for the predominance over the territory of the Southern Caucasus in 1748-1795”, studies the formal rule of the shahs Adil and Ibrahim over Transcaucasia in 1747-9, the campaigns of Azad Khan, Fathali Khan Afshar, Muhammad Hasan Khan Qajar and Kerim Khan aimed to subjugate some khans of Transcaucasia and their temporary successes in obtaining power over some of them. The author considers likewise the attempts of the local rulers of Transcaucasia to join their forces against Agha Muhammad Khan, results of his campaigns and the behavior of some of the khans.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Взаимоотношения местных властей Южного Кавказа с центральной властью Ирана с конца XVIII века до 1828г. The relations of the local powers of Southern Caucasus with the central government of Iran from the end of XVIII century down to 1828.
    Uncontrolled Keywords: Седиги Махбубе, Sediqi Mahbube
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 02 Feb 2018 17:00
    Last Modified: 29 Jun 2018 13:49
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6593

    Actions (login required)

    View Item