Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Բուն Աղուանքի եւ Հայոց Արեւելից կողմանց իշխանատոհմերը եւ արքայատոհմերը Թ-ԺԳ դարերում (պատմա-աղբիւրագիտական քննութիւն)

Յակոբեան, Ալեքսան Յակոբի (2014) Բուն Աղուանքի եւ Հայոց Արեւելից կողմանց իշխանատոհմերը եւ արքայատոհմերը Թ-ԺԳ դարերում (պատմա-աղբիւրագիտական քննութիւն). Doctor of Sciences thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (1027Kb) | Preview

    Abstract

    Հին եւ միջնադարեան հայ եւ օտար մատենագրական երկերի, թերեւս, գլխաւոր առանձնայատկութիւնն է այն, որ դրանց հեղինակները հասարակութիւնների ու ժողովուրդների պատմութիւնը ներկայացնում են գերազանցապէս տիրակալների եւ տիրապետող դասի կենցաղավարութեան նկարագրութեան ձեւով: Նոր դարաշրջանի պատմագիտութիւնն իր առջեւ, բնականաբար, դնում է հին հասարակութիւնները, պետութիւններն ու էթնոսները շատ աւելի լայն ընդգրկումով պատկերացնելու եւ հետազօտելու խնդիր, սակայն ոչ պակաս գիտական կարեւորութիւն է վերագրում հէնց տիրապետող դասակարգերի, այդ թւում՝ իշխանական եւ արքայական տոհմերի համակողմանի ուսումնասիրութեանը: Ակնյայտ է, որ ամեն մի ժամանակաշրջանի ներքին ու արտաքին քաղաքական «մակընթացութիւններն ու տեղատւութիւնները»գտել բոլոր հասարակութիւնների (տուեալ դէպքում՝ նաեւ Հայաստանի ու հարեւան այսրկովկասեան երկրների)՝ նախ եւ առաջ իշխող վերնախաւի, աշխարհիկ եւ հոգեւոր աւագանու ներկայացուցիչների կեանքում ու ճակատագրում: Միւս կողմից՝ առաւել մեծ չափով հէնց վերջիններիս կենսավիճակով, սեփական շահերի ու տնտեսական խնդիրների ընկալումով, ազգայինմշակութային ու գաղափարախօսական մղումներով եւ կոնկրետ գործնական ա-րարքներով է պայմանաւորուած եղել տուեալ հասարակութեան, պետութեան ու ժողովրդի ճակատագիրը իւրաքանչիւր պատմաշրջանում: Ինչպէս գրում է խնդիրը յատուկ ուսումնասիրութեան առարկայ դարձրած Հ. Մարգարեանը՝ «Պատմութեան շրջադարձային պահերին հայ աւատատէրերի այդ շերտն է առաջին հերթին կողմնորոշուել եւ մշակել (ազգային եկեղեցու ղեկավարութեան մասնակցութեամբ) հայոց քաղաքական ուղեգիծը»: Մեր աշխատանքը եւս վերաբերում է միջնադարեան Հայաստանի մի հատուածի եւ հարեւան Աղուանք երկրի աւատատիրական դասը կազմող իշխանատոհմերի պատմութեան համալիր քննութեանը՝ այն առանձնայատկութեամբ, որ դրան ուղեկցում է աղբիւրագիտական նիւթի համալիր պատմաբանասիրական վերլուծութիւնը: Թեմայի արդիականութիւնը եւ ուսումնասիրութեան նպատակն ու խնդիրները: 428 թ. Իրանի արքայից արքայ Վռամ Գուրն իր հրամանագրով վերացրեց Արշակունեաց թագաւորութիւնը դեռ 385 (կամ 387) թ. Հռոմէական կայսրութեան ու Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ բաժանուած՝ հազարամեայ անկախ պետականութիւն ունեցող Մեծ Հայքի արեւելեան հատուածում, եւ մարզպանութեան վերածուած երկրից կտրելով նրա հիւսիսարեւելեան Ուտիք նահանգը՝ ընդգրկեց այն իր տէրութեան միւս նորաստեղծ մարզպանութեան կազմում, որն ստացել էր «Առան» անունը (տարբ.՝ «Աղուանք», «Ալբանիա», «Ռան» եւն)։ Նրա որդի Յազկերտ Բ-ն իր 450-451 թթ. հակա-քրիստոնէական հալածանքների շրջանում նոյն մարզպանութեան մէջ մտցրեց նաեւ Ուտիքի հարեւան Արցախ նահանգը։ Առան-Ռան անունը վերցուել էր Վռամի հրամանագրով այդ մարզպանութեան մի մասը դարձած Բուն Աղուանքի թագաւորութեան (անտիկ Ալբանիայի՝ Կապաղակ մայրաքաղաքով) անուանումից, որը ձեւաւորուել էր Ք. ա. Ա դ. սկզբներին՝ տարածուելով Կուր գետի ստորին հոսանքից հիւսիս, մինչեւ Կովկասեան լեռնաշղթան՝ դէպի Կասպից ծով իջնող նրա Դերբենդի լեռնաբազուկով (այդ թագաւորութեան նոր՝ Արշակունեաց արքայատոհմը գոյատեւեց նաեւ մարզպանութեան կազմում եւ գահազրկուեց Կաւատի 523 թ. հրովարտակով): Ե դ. առաջին կէսի այս վարչական փոփոխութիւններից յետոյ Արցախ եւ Ուտիք հայկական նահանգների ու Կուրի ձախափնեայ Բուն Աղուանից երկրի (ուր լեզգիալեզու աղուանական ցեղերի էթնոհամախմբման գործընթացը կանգ առաւ մետաէթնիկ ընդհանրութեան փուլի վրայ՝ չաւարտուելով միասնական էթնոսի կազմաւորմամբ) ճակատագրերը մի քանի դար ըն-թացան միեւնոյն հունով, եւ այդ նոյնականութիւնը որոշ չափով պահպանուեց նաեւ ուշ միջնադարում ու նոր ժամանակներում: Առան-Աղուանք մարզպանութեան մէջ, որի քրիստոնեայ բնակչութեան վրայ տարածւում էր «հաւասարների մէջ առաջինի» կարգավիճակ ունեցող Հայոց կաթողիկոսութեան նուիրապետութեանը ենթակայ, բայց առանձին հոգեւոր կառոյց՝ Աղուանից եկեղեցու իրաւազօրութիւնը, հասարակական ու մշակութային զարգացումներն ընթանում էին համախմբման միտումներով: Բայց Մաշտոցի եւ աղուան վարդապետ Բենիամինի ջանքերով ստեղծուած գիրն ու գրաւոր մշակոյթը համեմատաբար սահմանափակ զարգացում ապրեցին, եւ յատկապէս Զ դարում Աղուանքի վարչական ու հոգեւոր կենտրոնների՝ Կուրի էթնիկապէս հայկական աջափնեակ (նորակառոյց Պարտաւ մայրաքաղաք) տեղափոխուելուց յետոյ, երկրի քրիստոնեայ հասարակութեան զարգացումն ընթացաւ գերազանցապէս հայկական գրաւոր մշակոյթի հիմնաբազայի վրայ: Обобщая проделанную в диссертации работу по рассмотрению проблем княжеских и царских родов Собственно Албании и Восточных краев Армении в IX-XIII веках, можно прийти к следующим основным заключениям: а) Собственно албанские лезгиноязычные племена, проживавшие на территории левобережья реки Кура (согласно Страбону – 26), создали единое царство лишь в самом начале I в. до н. э. Его правящий род, по всей видимости, был этнически именно собственно албанским. Что касается разноплеменного, но главным образом индоевропейского (протоармяноязычного) населения правобережья Куры, то оно приняло участие в основной стадии образования – этноконсолидации армянского этноса (произошедшей путем этномиксации в пределах Биайнийского-Урартского государства), которая датируется первой половиной VII в. до н. э. б) В конце античного периода (в нач. III в. н. э.) от Албанского царства отделилась его восточная, приморская половина, и там образовались царства Маскутов и Баласакан. После этого источники перестают называть насельников этих областей “албанцами”, из чего можно заключить, что процесс консолидации объединившихся в едином царстве собственно албанских племен еще не завершился образованием единого этноса под самоназванием (эндоэтнонимом) “албанцы”, и это название продолжало оставаться собирательным, характеризуя лишь метаэтническую общность, объединявшую всё население данной административно-территориальной единицы, как иноназвание (экзоэтноним). в) В конце III в. (вероятно, в 298 г.) в Албанском царстве произошла смена царской династии, и вместо древней династии, восходящей к одному из собственно албанских племен, на престол воссели представители парфянского царского рода Аршакидов (Вачаган I Храбрый), которые, возможно, были родственны соседним Маскутским Аршакидам. г) В 428 г. шаханшах Ирана Бахрам Гур упразднил царство Аршакидов в Великой Армении, и из образованного тогда на его месте марзпанства Сасаниды отделили северо-во-сточную провинцию Утик, а вскоре и Арцах (в 450-451-м), включив их в состав соседнего новообразованного марзпанства Албания-Аран. К концу столетия новые названия этой страны были приняты армянским населением правобережья Куры, в среде которого даже появились попытки представить семантику этих названий на армянской культурно-языковой почве (легенда о Сисаке и Аране Хайкидах у Мовсэса Хоренаци). Из этого можно заключить, что также и к этому моменту процесс консолидации собственно албанской мета-этнической общности еще не завершился образованием единого этноса под этнонимом “албанцы”, а это его иноназвание продолжало оставаться лишь собирательным. Завершению албанской этноконсолидации могло способствовать создание Маштоцем и иереемалбанцем Бениамином письмен для албанского языка, однако развитие новой письменности прошло, повидимому, менее удачно, чем в соседней Армении и Иверии (Грузии). д) В начале VI в. административный и церковный центры Албанского марзпанства были перенесены из левобережья Куры на этнически армянское правобережье (во вновь построенную по приказу шаханшаха Кавада столицу Партав), и это обусловило дальней-шее развитие этой “страны” преимущественно на базе армянских этно-политических и культурно-языковых традиций. Утверждённый в нач. VII в. (по всей видимости, на т. н. “Персидском соборе” 616 г.) институт “князя Албании” оказался в руках правобережного армянского княжеского рода Гардманцев (впоследствии названных “Михранидами”), а в начале IХ в. он перешёл к “Араншахикам” центрального Арцаха (Хачен), которые восходили к раннесредневековому армянскому княжескому роду Цавдейцев (другой ветви потомков легендарного Арана Хайкида). Новое родовое название (“Араншахик”) было создано в результате ассоциированного сопоставления забытого официального иранского названия государства последнего Аршакидского царя Албании Вачагана Благочестивого (“Араншаhр”) с именем эпонима Арана Хайкида по Мовсэсу Хоренаци. The work described in this thesis can be summarized in following conclusions: Proper Albanian lezgian-speaking tribes (according to Strabo – 26 of them) living on the territory of the left bank of the Kura River created a united kingdom at the very beginning of the 1st century BC. Apparently, its governing family line was actually ethnically proper Albanian. As for the mingled, but mostly Indo-European (protoarmenian-speaking) population of the right bank of the Kura river, it participated in the primary stage of formation, i.e. ethnoconsolidation of the Armenian ethnos (which occurred through the ethnomixation of the Biaina-Urartian kingdom), which is dated by the first half of the 7th century BC. The eastern, coastal half of the Albanian kingdom separated from it at the end of the ancient period (at the beginning of the 3rd century A.D.), where the kingdoms of Masquths and Balasakan were formed. Thereafter, the sources stop calling the inhabitants of these areas as “Albanians”, which leads us to the conclusion that the process of consolidation of proper Albanian tribes united to a single kingdom (it should have ended with the formation of a single ethnic group within an endoethnonym “Albanians”) was not yet completed and “Albanians” continued to be a collective name, describing only metaethnical community, which united the entire population of this administrative-territorial unit as an exonym (exoethnonim). A change of the royal dynasty took place in the Albanian kingdom at the end of the 3rd century (probably in 298). As a result, the ancient dynasty which was originated from one of the proper Albanian tribes was replaced by representatives of Parthian royal lineage of Arsacides (Vachagan 1st the Brave) who, probably, were akin to the neighboring Masquth Arsacides. In 428 A.D. shahanshah of Iran Bahram Gur abolished Arsacides kingdom in the Great Armenia, and formed a new marzpanate instead. The Sassanids then separated the northeastern province of Utiq and later Artsakh (in 450-451) to include them in the newly formed neighboring marzpanate of Albania–Aran. By the end of the century new names of that kingdom were accepted by the Armenian population on the right bank of the Kura, who even attempted to represent the semantics of the names on the Armenian linguistic and cultural grounds (the legend of Sisak and Aran Haykids per Movsēs Khorenatsy). It leads us to the conclusion that at this point the process of consolidation of proper Albanian metaethnical population was still not completed with the formation of a single ethnic group within endoethnonym “Albanians” and its exonym continued to remain collective. The creation of the Albanian language alphabet by Mashtots and Albanian priest Beniamin could facilitate the completion of Albanian ethnoconsolidation. However, the development of the new alphabet has passed apparently less successful than in neighboring Armenia and Iberia (Georgia). At the beginning of the 6th century the administrative and ecclesiastical center of the Albanian marzpanate have been moved from the left bank of the Kura River to the ethnically Armenian right bank (to the capital city Partaw, which was newly rebuilt by shahanshah Kavad). This led to a further development of this “country” primarily on the basis of the Armenian ethno-political, cultural and linguistic traditions. The Institute of the “Albanian prince”, established in the beginning of the 7th century (apparently, on the so-called “Persian Council” in 616), was in the hands of the right-bank Armenian princely family Gardmanatsi (subsequently called “Mihranids”). In the beginning of the 9th century the title moved to the “Aranshahiks” from central Artsakh (Khachen), who derived from the early medieval Armenian princely family Tsavdeatsi (another branch of the descendants of the legendary Aran Haykid). The new family name (“Aranshahiks”) was created as a result of the associated matching of the forgotten official Iranian name of the state of the last Arsacid Albanian king Vachagan the Pious (“Aranshahr”) with the name of the eponym for Aran Haykid per Movsēs Khorenatsi.

    Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
    Additional Information: Княжеские и царские роды собственно Албании и Восточных краев Армении в IX-XII веках (историко-источниковедческий анализ). The princely and royal families of proper Albania and Eastern regions of Armenia in 9ᵀᴴ-13ᵀᴴ centuries (historical and source examination).
    Uncontrolled Keywords: Акопян Алексан Акопович, Hakobyan Aleksan
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 05 Feb 2018 09:45
    Last Modified: 29 Jun 2018 10:56
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6601

    Actions (login required)

    View Item