Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Վանական հողատիրությունը և ապահարկության իրավունքը Արևելյան Վրաստանում XVI-XVIII դարերում

Մարգարյան, Գոռ Արարատի (2014) Վանական հողատիրությունը և ապահարկության իրավունքը Արևելյան Վրաստանում XVI-XVIII դարերում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (389Kb)

    Abstract

    Վանական հողատիրության և ապահարկության իրավունքի ուսումնասիրությունը գիտական կարևոր նշանակություն ունի Վրաստանում եկեղեցու ունեցած դերի, քաղաքական և տնտեսական գործընթացների ուսումնասիրության տեսանկյունից: Վանական հողատիրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է ընձեռում բացահայտելու քննվող ժամանակաշրջանում Վրաստանում ավատատիրական կարգերի յուրահատկությունները, լուսաբանելու վանական ավատատիրական կարգերի, կալվածքների և ճորտերի նկատմամբ իրավունքների առանձնահատկությունները, ներկայացնելու եկեղեցու ունեցվածքի տեսակները, դրանց ձեռքբերման և պահպանման եղանակները: Արևելյան Վրաստանում ապահարկության ինստիտուտի ուսումնասիրության, վրաց հարկային համակարգի քննության, վանքապատկան կալվածքների, ճորտերի և այլ ունեցվածքի նկատմամբ ապահարկության իրավունքի կիրառման առանձնահատկությունների հետազոտությունը կարևոր է եկեղեցու և պետության փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար: XVI մինչև XVIII դդ. կեսերը Արևելյան Վրաստանը բաժանված էր երկու քաղաքական առանձին պետական միավորների` Քարթլիի և Կախեթի թագավորությունների, սակայն հոգևոր իշխանության տեսանկյունից երկրի այս երկու հատվածները, ինչպես նաև մինչև XVII դ. սկիզբը Սամցխեի աթաբեկությունը, գտնվում էին Մցխեթի կաթողիկոսության հովվության շրջանակներում. ըստ այդմ կարևոր նշանակություն է ստանում Արևելյան Վրաստանում հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների միջև փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը: Արևելյան Վրաստանի` Իրանի գերիշխանության տակ անցնելուց հետո կարևոր է Իրանի շահերի և Մցխեթի կաթողիկոսության միջև ձևավորված նոր հարաբերությունների առանձնահատկությունների վերլուծությունը: Հայ և վրացի ժողովուրդների միջև պատմականորեն ձևավորված կապերը, Արևելյան Վրաստանում Հայոց եկեղեցու ներկայացված լինելու, ինչպես նաև Վրաստանում Հայոց եկեղեցու և նրա կալվածքների առկայության հանգամանքը ևս շեշտում են թեմայի արդիականությունը և կարևորությունը հայագիտության համար: Գտնվելով Իրանի, Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի շահերի բախման կիզակետում` մեծ հետաքրքություն է ներկայացնում Վրաց եկեղեցու` որպես հոգևոր կառույց և որպես ավատատեր Վրաստանի քաղաքական կողմնորոշումների հարցում դրսևորած դիրքորոշումը, քանի որ նշյալ բոլոր կողմերի հետ հարաբերություններում եկեղեցին նպատակ ուներ ապահովելու իր հոտի և ունեցվածքի անվտանգությունը: Թեմայի համապարփակ կատարման համար ընտրվել են հետևյալ նպատակները՝ Ուսումնասիրել Արևելյան Վրաստանում վանական հողատիրության բնույթն ու էությունը, ձևերն ու առանձնահատկությունները, վերհանել դրա զարգացմանը նպաստող և խոչընդոտող գործոնները: Ուսումնասիրել հոգևոր և աշխարհիկ իշխանության` մի կողմից Վրաց եկեղեցու և Արևելյան Վրաստանի տեղական գահակալների, մյուս կողմից Իրանի գերիշխանության տակ ընկած ժամանակահատվածում Իրանի շահերի և Մցխեթի կաթողիկոսության միջև ձևավորված փոխհարաբերությունները: Ցույց տալ եկեղեցու և աշխարհիկ իշխանության փոխհարաբերությունների ազդեցությունը վանական հողատիրության զարգացման վրա: Ամփոփ ներկայացնել վանքապատկան կալվածքների և ունեցվածքների տեսակները և չափերը, դրանց ձեռքբերման և պահպանման եղանակները: Ուսումնասիրել վանքապատկան անձնական կախվածության մեջ գտնվող մարդկանց` ճորտերին և եկեղեցու հպատակ ազնվականների դասը, ներկայացնել վերջիններիս կարգավիճակի տարբերությունները Վրաստանի ավատատիրական կարգերի շրջանակներում: Ուսումնասիրել Արևելյան Վրաստանի հարկային համակարգը` քննության ենթարկելով և՛ պետական, և՛ եկեղեցական հարկերի տեսակները: Изучение монастырского землевладения и податного иммунитета в Восточной Грузии имеет важное научное значение с точки зрения исследований экономических и политических процессов и роли церкви в Грузии. Исследование позволяет проанализировать особенности феодальных отношений в Грузии, изучать церковь как одну из крупных феодалов, выявлять особенности монастырского землевладения, право церкви над своим имуществом и крепостными, представлять виды церковного имущества, способы их приобретения и дальнейшего использования. Особый интерес представляет исследование взаимоотношений духовных и церковных властей (с одной стороны между Грузинской церковью и местными правителями, с другой-между церковью и шахским двором Ирана) и влияния этих отношений на развитие монастырского землевладения и применения податного иммунитета. Особую важность имеет изучение податного иммунитета, его проявления и воздействия на развитие феодальной системы Восточной Грузии. Вековые добрососедские тесные связи между армянским и грузинским народами и тот факт, что Армянская церковь была представлена в Восточной Грузии и тоже имела там свои поместья и своих крепостных, также подчёркивают важность исследования этой темы. Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения, списка использованной литературы и двух приложений. Во введении обоснована научная актуальность, отмечена научная новизна, а также дан краткий анализ использованной литературы. В первой части первой главы (Взаимоотношения светских и духовных властей в Восточной Грузии в контексте формирования монастырского землевладения) приведен краткий обзор истории грузинской церкви, подчёркнуты знаменательные события (от принятия христианства до окончательного отделения Бичвинтского католикосата от Мцхетского престола), имевшие воздействие на развитие монастырского землевладения и податного иммунитета. Среди этих знаменательных событий представлены принятие христианства и становление Грузинской церкви, приобретение автокефалии усилиями царя Вахтанга Горгасала, расширение влияния церкви и духовных центров, формирование монастырского землевладения в VI веке, церковный разрыв между армянской и грузинской церквями, арабская гегемония в Грузии, возрождение грузинской государственности в XI веке усилиями Баграта IV (1027-1072), церковные реформы Давида (1089-1125) и царицы Тамары (1184-1213) и процветание монастырского землевладения в XI-XIII вв., гегемония ильханидов и ослабление влияния церкви, царствование Георгия V (1314/18-1346) и его усилия на возобновление былой мощи церкви, нашествие войск Тамерлана, экономическое и политическое ослабление Грузии в XIV-XV вв., строительная и восстановительная политика царя Александра I (1412-1442), окончательное раздробление Грузии на отдельные царства Имеретии, Картли и Кахетии, отделение Бичвинсткого (западно-грузинского) католикосства от Мцхетского католикосата. Вторая часть первой главы представляет исследование взаимоотношений духовных и светских властей в Восточной Грузии. Правители Восточной Грузии-цари Картли и Кахетии, осознавая роль церкви в жизни Грузии, всячески поддерживали церкви: дарили поместья, крепостных, деревни и много других богатств, давали церкви право на податной иммунитет, наделяли духовную власть судебными, военными, политическими полномочиями и привилегиями. Грузинская церковь имела свои собственные суды, католикосы и епископы наделялись правом возглавлять военные отряды из своих крепостных, а как феодал церковь пользовалась независимостью. В свою очередь, церковь поддерживала светскую власть в централизации государства, являлась опорой для него и поддерживала его в трудные минуты, являлась гарантом духовной целостности страны, пресекая сепаратные движения отдельных диоцезов в Кахетии и Самцхе Сататабаго. Несмотря на то, что Картли, Кахети были отдельными политическими единицами, они находились под властью Мцхетского католикосата. Но иногда между духовной и светской властями возникали разногласия и столкновения интересов, которые имели за собой серьезные последствия: гонения на представителей церковной власти, заговоры, отстранения католикосов от должностей, присвоение монастырских имуществ. Во второй половине XVI в. Восточная Грузия оказалась под властью Ирана, предводителям Грузинской церкви пришлось строить свои отношения с шахами Ирана. Шахский двор проводил двусмысленную политику по отношению к церкви. Шахи, с одной стороны, покровительствовали церкви, дарили вакфы, назначали жалованье католикосам и гарантировали неприкасаемость монастырских имуществ, но с другой стороны, осознавая роль и значение церкви, всячески пытались вмешаться в её жизнь и, начиная с начала XVII в. принимали участие в выборе и утверждении мцхетских католикосов.The study of the monastic landownership and the tax immunity in Eastern Georgia has an important scientific value from the point of view of researches of the economic and the political processes and the role of the church in Georgia. The research allows to analyze the features of the feudal relations in Georgia, to study the church as one of the largest feudal lords, to expose the features monastic landownership, the rights of the church above the property and serves, to present the types of the church property, the methods of their acquisition and their further use. Particular interest presents the research of the mutual relations between the spiritual and the secular authorities (between the Georgian church and local rulers, and between the church and the shah court of Iran) and the influence of these relations on development of the monastic landownership and the application of the tax immunity. The study of tax immunity has a special importance, his display and affecting development in the feudal system of Eastern Georgia. The age-old goodneighborly close connections between Armenian and Georgian people and the circumstance that the Armenian church was presented in Eastern Georgia and had the manors and serves there too, underline also the importance of the research of this theme. The dissertation consists of the introduction, three chapters, the conclusion, the list of the used literatture and two applications. The scientific actuality is reasonable in introduction, the scientific novelty is marked, and also the short analysis of the used literatture is given. In the first part of the first chapter (The relationships between spiritual and secular authorities in Eastern Georgia in the context of the forming of monastic landownership) the brief review of history of the Georgian church is resulted and the significant events which had influence on development of monastic landownership and tax immunity are underlined (from adopting Christianity to the final separation of catholicate of Bichvint from throne of Mtskheta). Among these momentous events the adopting christianity and becoming of the Georgian church, acquisition of autocephaly efforts king of Vakhtang Gorgasal, expansions of influence of church and spiritual centers, forming of monastic landownership in the VI century, church break between Armenian and Georgian churches, Arabic hegemony in Georgia, revival of the Georgian state system in the XI century efforts of Bagrat IV (1027-1072), church reforms of David (1089-1125) and of queen Tamara (1184-1213) and prosperity of monastic landownership in XI - XIII вв., hegemony of Ilkhans and weakening of influence of church, reign of George V (1314/18-1346) and his effort on proceeding in former power of church, invasion of troops of Tamerlan, economic and political weakening of Georgia in XIV - XV вв., building and restoration politics of tsar of Alexander I (1412-1442), final breaking up of Georgia on the separate reigns of Imereti, Karthli and Kakheti, separation ofcatholicate of Bichvint (western Georgian) from catholicate of Mtskheta are presented.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Монастырское землевладение и податной иммунитет в Восточной Грузии в XVI-XVIII веках. Monastic landownership and tax immunity in Eastern Georgia in XVI-XVIII centuries.
    Uncontrolled Keywords: Маркарян Гор Араратович, Margaryan Gor Ararat
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 09 Feb 2018 10:08
    Last Modified: 29 Jun 2018 10:23
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6678

    Actions (login required)

    View Item