Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Բույսերը Իրանի ժողովուրդների հավատալիքներում

Փեյման, Մաթին (2017) Բույսերը Իրանի ժողովուրդների հավատալիքներում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img] PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (42Mb)
    [img] PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (5Mb)

      Abstract

      Իրանական մշակույթն ունի հազարամյակների պատմություն: Այն անընդհատ ձևափոխվել, համալրվել ու հարստացվել է արտաքին ու ներքին ազդեցությունների արդյունքում: Ազգաբանական մոտեցման դեպքում իրանական մշակույթը պետք է դիտարկել առնվազն երկու հարթությունում, հատկապես երբ խնդիրը վերաբերում է վերջինիս կարևորագույն բաղադրիչ հանդիսացող առասպելաբանությանն ու առասպելամտածողությանը: Մի կողմից, այն մաս է կազմում համահնդեվրոպական մշակութային աշխարհին, որպես վերջինիս ուրույն բաղադրիչ, զարգացման ներքին տրամաբանությամբ ու առանձնահատկություններով: Մյուս կողմից, տարածաշրջանի առանձին ժողովուրդների (ոչ միայն իրանալեզու) ու մշակույթների հետ տարբեր պատմական շրջափուլերում սերտ ու ինտենսիվ փոխանակությունների մեջ գտնված, ազդեցություններ ու փոխազդեցութուններ ունեցած համակարգ է: Այս ընդհանուր համատեքստում են նաև իրանական հոգևոր մշակույթը, առասպելաբանությունը, տոներն ու ծեսերը, պաշտամունքն ու հավատալիքները: Եվ իրանական և այլ ժողովուրդների ազգագրական ուսումնասիրություններում ցույց է տրված այն կարևոր, առաջնային դերը, որ խաղացել են բնությունը, բուսական աշխարհն ու առանձին բուսատեսակներ մշակույթում ընդհանրապես, տոնածիսական արարողություններում ու պաշտամունքում մասնավորապես: Իրանական մշակութային աշխարհն այս տեսանկյունից բացառություն չէ: Ցայսօր սակայն, այս խնդիրը համակողմանիորեն ուսումնասիրված չէ, հետևաբար սույն ատենախոսությունում առաջին անգամ համակողմանի ազգագրական քննության են ենթարկվում իրանական մշակույթում բույսերի պաշտամունքի, վերջիններիս դրսևորումների վերաբերյալ խնդիրները: Ատենախոսության նպատակն է աղբյուրների, մեր կողմից գրառված դաշտային ազգագրական նյութերի ու հրատարակված պարսկալեզու ու օտարալեզու գրականության քննության միջոցով ցույց տալ, թե ինչ դեր ու գործառույթ են ունեցել բույսերն ընդհանրապես ու բույսերի առանձին տեսակները իրանական առասպելներում ու առասպելամտածողությունում, իրանական ժողովուրդների հավատալիքներում, ինչպես են դրանք կիրառվել կոնկրետ արարողություններում ու ծիսական գործողություններում, ինչ սահմանափակումներ են ձևավորել հանրույթի կյանքի համար կարևոր նշանակություն ունեցող ոլորտներում, ինչպես օրինակ ուտեստ, հատկապես տոնածիսական ուտեստը, հիշատակի ծեսեր և այսպես շարունակ: Ատենախոսությունում, հաշվի առնելով նաև Իրանի բազմէթնիկ լինելը, քննության չեն առնվում կրոնական փոքրամասնություններին` հայեր, ասորիներ, հրեաներ, վերաբերող նյութերը: Որպես համեմատական նյութ գործածվում են այն նյութերը, որ մենք գրառել ենք ազգագրական գիտարշավների ընթացքում Գյուլիստան (Ղորղան) պրովինցիայում բնակվող թուրքմեններից: Այսինքն, գիտական շրջանառության մեջ դրվող նյութը վերաբերում է հիմնականում Իրանի տարածքի իրանալեզու էթնիկ հանրություններին: Иранскую культуру, при этнологическом подходе, можно рассматривать в двух основных аспектах. С одной стороны, культура эта является частью общеиндоевропейской культуры, как ее очень важная составляющая. С другой стороны, иранская культура является такой системой, которая в течении долгого периода времени имела интенсивные контакты с местными, локальными культурами, влияла на них и носила влияние местных культур. В этнографических исследованиях давно проанализирована та очень важная роль, которую сыграли и играют природа, растительный мир, отдельные виды растений в культуре в целом, и в празднично-ритуальной жизни и культе в частности. Иранский культурный мир не является исключением. Но, несмотря на важность вышеуказанного аспекта, он до сих пор не стал объектом отдельного исследования. Следовательно, в диссертации впервые всесторонне, с точки зрения этнографической науки проанализированы такие важные составляющие иранской культуры, как проблемы культа растений, а также его проявлений в разных системах и подсистемах культуры. Основная цель диссертационной работы - на основе анализа собранного нами этнографического материала, а также литературы на персидском и других языках показать, какую роль играли и играют растения; какие функции имели разные виды растений в целом, а также в иранской мифологии, мифологическом мышлении народов Ирана, в верованиях народов Ирана. Особое внимание в ходе анализа уделено также конкретным проблемам: какую роль играли растения в конкретных ритуалах, какие табу они формировали в жизненно важных системах и субсистемах - пища, ритуалы, связанные с умершими и так далее. В диссертационной работе, с учетом факта полиэтничности Ирана, материал, связанный с национальными меньшинствами в основном не рассматривается. Это усложнило бы нашу работу. В работе поставлены три основные задачи. Отправной точкой является научная гипотеза, согласно которой растения важные составляющие иранской культуры и имеют важное влияние в материальную и духовную культуры народов Ирана. Впервые в диссертационной работе на основе методов, принятых в этнографической науке культ растений представлен как взаимозависимая и взаимообусловленная система. Этнографический материал был собран в течении 2009-2013 гг. Методологически диссертация совмещает разные методологии и методы, являясь своего рода синтезом методов исторической и этнографической наук, с доминированием методов этнографических: полевое исследование, индивидуальные и глубинные интервью, метод включенного наблюдения. Полевой материал собран в 75 населенных пунктах Ирана, интервью проводились в основном с представителями старшего поколения. (ок. 60 интервью). В ходе изложения диссертационной работы была использована богатая литература как на английском и других европейских языках, так и на персидском. Использованы как чисто теоретические исследования, так и монографии и статьи, содержащие конкретный этнографический материал. Многие, касающиеся культа растений проблемы рассматривались также в исследования персидских ученых, но так-как они в основном на персидском, не имеют широкого оборота. С этой точки зрения можно констатировать, что диссертационная работа также популяризация исследований персидских авторов. В их числе надо упомянуть в первую очередь исследование Садека Хедаята “Нейрангестан”- многокомпонентное исследование с очень богатым и важным этнографическим материалом. Диссертационная работа может стать основой, базой для дальнейших исследований проблем культа растений у разных иранских народов и народов Ирана. Как уже отмечалось, проблема эта до сих пор нуждается в системном исследовании. From anthropological perspective Iranian culture is part of Indo-European cultural world from one side, and from the other side it is a system of regional interconnections and interrelations between other peoples (not only of Iranian origin) in different historical dimensions. The ethnographic studies have widely discussed the important role of nature, plants in culture and especially in rituals, beliefs and festival events. The Iranian culture is not exception. Despite there is still gap of research on the issue. Thus, the research paper is one of the initial attempts to research the issues around the perceptions, beliefs and practices around plants. The aim of the dissertation paper is to reveal the role of the plants in general and the role of particular plants in Iranian mythology, beliefs of Iranian peoples, the use of them in special rituals and events, the regulations and limitations due to all these perceptions over the plants such as food, especially festival and ritual food based on different sources: publications, ethnographic materials and historical sources. The research paper has not yet touched the practices of religious minorities in Iran such as Armenians, Assyrians, and Jews due to multi ethnic portrait of Iran. The dissertation aimed at multilevel objectives. As a start point the key role of plants in culture and practices of Iranian peoples is defined. The dissertation is one of the first ethnographic attempts to show the cult of plants in culture of the Iranian peoples as complicated and complex system. The research includes the time period from 1387/2009 to 1392/2013. Methodologically, it is a combination of methods used in historiography and ethnography, but the main is ethnographic methodology, particularly field ethnographic research, in depth interviews, and observations. Field research took place in 75 rural settlements and cities and interviews were conducted mainly with elderly people (60 interviews). Extensive literature review of both English and Persian publications on theoretic and ethnographic case researches is led in the core of the dissertation paper. Vast of Iranian researchers touched the issues of cult of plants, but their publications are not widely circulated due to publication in Persian. The most well-known research is ‘’Neyrangestan’’ of Sadeq Hedayat which is multilayered research full of rich ethnographic materials. Dissertation can serve as a basis for the studies of ethnography of the peoples of Iran, in particular, about the cult of plants and practices around it. The dissertation is consisting of introduction, 3 chapter with relevant subchapters, conclusions and bibliography with appendix.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Растения в верованиях народов Ирана. Plants in the belifs of Iranian peoples.
      Uncontrolled Keywords: Пейман Матин, Peyman Matin
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 20 Mar 2018 15:49
      Last Modified: 20 Mar 2018 15:49
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/6897

      Actions (login required)

      View Item