Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

История формирования этнической индентификации у населения Иранского Азербайджана в XIX-XX вв.

Аветикян, Геворг Галустович (2014) История формирования этнической индентификации у населения Иранского Азербайджана в XIX-XX вв. PhD thesis, НАН РА институт востоковедения.

[img] PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (3668Kb)

    Abstract

    Данная работа посвящена вопросам формирования и развития национального самосознания среди тюркоязычного населения в Иране. Актуальность выбранной темы связана с политической значимостью истории и перспектив вопроса о северо-западных провинциях Ирана в связи с непрекращающимся противостоянием Ирана и США, отражения которого наблюдаются в СМИ и академических публикациях. Официальный курс Исламской Республики Иран не признаёт разделения людей в зависимости от их этнического происхождения. Девятнадцатая статья принятой в 1979 г. Конституции Исламской Республики Иран гласит, что «иранцы, относящиеся к любому этносу или племени, обладают равными правами; цвет кожи, раса, язык и т. п. не ставит никого в привилегированное положение» . Конституция не придаёт большого значения делению по этническому признаку, заявляя, что «все мусульмане представляют собой единую умму » и утверждая, что руководство Исламской Республики обязано создавать условия, чтобы «его общая политическая линия основывалась на союзе исламских народов: оно должно прилагать максимум усилий к тому, чтобы осуществить политическое, экономическое и культурное единство исламского мира». Первостепенную значимость приобретает конфессиональная, но не этническая идентичность. При этом различия между представителями мусульманского населения не акцентируются. Последние отличаются друг от друга родным языком или являются носителями определённых региональных и прочих идентичностей помимо или наряду с общеиранской. Касается это и тюркоязычных иранцев, составляющих наиболее многочисленную иноязычную группу страны. Сторонники азербайджанского национализма в Иране строят свою аргументацию на отстаивании тезиса об отчетливой самобытности азербайджанской идентичности, подавляемой персами, и образе двух братьев, оказавшихся на противоположных берегах реки Араке. В настоящей работе мы рассматриваем проблему и историю возникновения идентичности тюркоязычного населения Ирана, ставя под вопрос адекватность термина Южный Азербайджан и релевантность подчёркнуто националистического подхода ряда постсоветских и западных исследователей и средств массовой информации к проблемам, которые чаще являются вопросом взаимоотношений между центральным правительством в Тегеране и периферией (провинциями). Иными словами, существующие проблемы мусульман Ирана, говорящих на одном из иранских или тюркских языков, являются общими проблемами граждан страны и не распределяются по этническому признаку. Тем не менее, многие из этих вопросов, которые можно рассматривать как внутренние социальные проблемы всех иранцев, неоднократно трактовались и трактуются с весьма упрощенной националистической точки зрения, согласно которой существует длительная традиция персидского шовинистического господства над азербайджанской нацией. Данная работа является также попыткой взглянуть на возможности проведения параллелей между Ираном и другими государствами с многоконфессиональным и полиэтническим населением, рассчитывая выявить определенные возможности для существования такого рода системы, которая будет управлять, а не устранять разнообразие и отличия между жителями Исламской Республики Иран. Հետազոտությունը նվիրված է Իրանում թյուրքալեզու բնակչության շրջանում ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման և զարգացման խնդիրներին: Ընտրված թեմայի արդիականությունը կապված է Իրանի հյուսիս-արևմտյան նահանգների վերաբերյալ հարցի հեռանկարների ու պատմության քաղաքական նշանակության հետ: Վերջինս պայմանավորված է Իրանի եւ ՄիացյալՆահանգների միջև շարունակվող առճակատումով, որի արտացոլումը նկատելի է զանգվածային լրատվամիջոցներում և գիտական հրապարակումներում: Հետազոտությունը դիտարկում է Իրանի թյուրքալեզու բնակչության ինքնության առաջացման խնդիրն ու պատմությունը' հարցականի տակ դնելով «Հարավային Ադրբեջան» անվանման կիրառման նպատակահարմարությունն ու մի շարք ետխորհրդային ու արևմտյան հեղինակների ու լրատվամիջոցների' ընդգծված ազգայնական մոտեցման հիմնավորվածությունը: Ատենախոսության նպատակն է վերլուծել պատմագրության ազգայնականամետ այն տարբերակը, որը պնդում է, թե գոյություն ունի դարավոր պարսկա-ադրբեջանական էթնիկ խռովություն, և թե պետք է վերականգնել «երկու Ադրբեջանների» ամբողջականությունը' հիմնվելով «ազգային համայնքի միասնության» գաղափարի վրա: Այդ նպատակով առանձնացվել են հետևյալ խնդիրները' Վերլուծել Ճ1Ճ-ՃՃ դդ. իրանական պետության պատմական զարգացումը և ուսումնասիրել Ո-եզա Փահլավի շահի ու հետագա իշխանությունների օրոք ձևավորված սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական արդիականացման ուղին, որն էլ հնարավոր դարձրեց Իրանում ազգի ու ազգայնականության մասին ժամանակակից գաղափարախոսության առաջացումը: Քննել ՒսՍՀՄ օրոք ձևավորված ու նորանկախ Ադրբեջանի Հանրապետությունում զարգացումը շարունակող' «Հարավային Ադրբեջանի» ու «երկու Ադրբեջանների միության» մասին քաղաքական ու գիտական գծի զարգացումը: Վերլուծել ժամանակակից Իրանի էթնոլեզվաբանական կազմն ու մշակութային առանձնահատկությունների օրենսդրական կարգավորումը, ինչպես նաև գնահատել դաշնային կառուցվածքի կիրառելիությունն Իրանի դեպքում' հաշվի առնելով այլերկրների փորձը: Աշխատանքը բաղկացած է ներածությունից, երեք գլուխներից, եզրակացությունից և աղբյուրների ու գրականության ցանկից: Ներածությունում հիմնավորվում են ատենախոսության թեմայի արդիականությունն ու ընտրված ժամանակագրական շրջանակները: Սահմանվում են հետազոտության առարկան և օբյեկտը, ուսումնասիրության նպատակն ու խնդիրները, պարզաբանվում է գիտական նորույթն ու գործնական նշանակությունը, նշվում է մեթոդաբանական հիմքն ու ներկայացվում օգտագործված աղբյուրների և գրականության ընդհանուր ակնարկը: Ներածությունում ձևակերպվում են նաև պաշտպանության համար առաջադրվող հիմնական դրույթները: Առաջին գլուխը' «Իրանում ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման պատմությունը XIX դ. վերջում - XX դ. սկզբին», վերլուծում է դդ. սահմանին Իրանի սոցիալ - տնտեսական և հասարակական-քաղաքական վերափոխումը: Առաջին ենթագլխում' «Թյուրքական ինքնության կառուցումը' անդրսահմանային ազդեցության գործոնը», ցույց է տրվում թյուրքալեզու իրանցիների ազգային ինքնության ձևավորման գործում հարևան Օսմանյան կայսրության մշակութային, գաղափարական և քաղաքական ազդեցության դերը և պանթյուրքիզմի նշանակությունը: Երկրորդ ենթագլուխը' «Ռեզա Փահլավի շահի բարեփոխումները' դեպի ժամանակակից պետություն «արիական առասպելների» միջոցով», պարունակում է արդիականացման տեսությունների հակիրճ նկարագիրը և դրանց կիրառելիությունն Իրանի դեպքում: Փահլավիների օրոք Իրանում ձևավորված ազգային գաղափարը բավականին կենսունակ էր և շարունակում է գոյություն ունենալ նաև ժամանակակից իսլամական Իրանում ի թիվս ժամանակակից արդիականացված պետության այլ հիմունքների, որոնց ակունքներում ևս կանգնած է Ռեզա շահը: Երկրորդ գլուխը' «Թյուրքալեզու իրանցիների ինքնության կոնցեպցիաներ», քննում է թյ արքա լեզու իրանցիների ազգային ինքնության ձևավորման ու հաստատման գործում Ադրբեջանական ՒսՍՀ ու ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության դերը: Առաջին ենթագլխում' «Անդրսահմանային ազգայնականությունը XX դ. Իրանում», ցույց է տրվում, որ «Հարավային Ադրբեջանի» ազգայնական գաղաւիարախոսության դեպքում կենսական նշանակություն ունի Ադրբեջանի Հանրապետության առկայությունը, որպես մայր պետություն: Երկրորդ ենթագւխում' «Թյուրքալեզու իրանցիները հարևան պետությունների քաղաքականության մեջ XXդ.», նշվում է, որ սահմանամերձ տարածքների բնակչության լեզվական ընդհանրությունները հիմնավորապես քաղաքականացվել են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ խորհրդային զորքերը տեղակայված էին հյուսիսային Իրանում, իսկ օրակարգում նաև անկախ խորհրդայնամետ հանրապետության ստեղծումն էր, որը հետագայում կարող էր միանալ ԽՍՀՄ- ին: The dissertation is devoted to the issues of formation and development of national consciousness among the Turkic-speaking population in Iran. The relevance of the selected topic is based on the political significance of the history and perspectives of the issue related to the north-western Iranian provinces. It is also conditioned by the continuing confrontation between the USA and Iran, which is reflected in mass media and academic publications. The aim of the work is to analyze the (pro)nationalist version of historiography, which asserts the existence of an alleged centuries-old Persian- Azerbaijani ethnic strife and the need to reunite "both" Azerbaijans based on "the unity of the national community." The dissertation consists of an introduction, three chapters and a conclusion as well as a list of sources and literature. The introduction underlines the actuality of the dissertation topic and its chronological frameworks. It also defines the subject and object, purpose and objectives of the study, as well as reveals the academic innovation and practical significance, indicates the methodological basis of the study, introduces an overview of the sources and literature, formulates the basic provisions proposed for the defense. Chapter one titled "The history of the formation of national consciousness in Iran in the late 19th - early 20th centuries" contains an analysis of the socio¬economic and socio-political transformation of Iran at the turn of the 19th-20th centuries. The first section of chapter one shows the role of cultural, ideological and political influence of the neighboring Ottoman Empire and the significance of pan-Turkism in the formation of national identity of Turkic-speaking Iranians. The second section provides a brief overview of modernization theories and their applicability to Iran. The national idea that took shape in Iran during the Pahlavi rule has been very tenacious and continues to exist in today's Islamic Iran along with the basics of a contemporary modernized state. Chapter two titled "Concepts of the identity of Turkic-speaking Iranians" analyzes the role played first by the Azerbaijani SSR, and now the independent Republic of Azerbaijan in the development and cementing of the national identity of the Turkic-speaking Iranians. The first section of chapter two shows that in the case of the "South Azerbaijan" nationalism the existence of the Republic of Azerbaijan as the kin state is vital. The second section states that the linguistic similarities between the two ethnic groups have been thoroughly politicized after World War II, when Soviet troops were stationed in northern Iran, and there were plans of creating an independent pro-Soviet republic in Iran with prospects of joining the USSR. Chapter three titled "Language and ethnicity in Iran after the Islamic revolution: managing cultural diversity and federal reorganization" provides an analysis of the ethno-linguistic composition of the population of the Islamic Republic and interprets the projects of possible national-territorial reorganization of Iran based on international experience.

    Item Type: Thesis (PhD)
    Additional Information: Իրանական Ադրբեջանի բնակչության էթնիկ ինքնության կազմավորման պատմությունը XIX-XX դդ.: History of the formation of ethnic identity of the population of Iranian Azerbaijan in the 19ᵗʰ-20ᵗʰ centuries.
    Uncontrolled Keywords: Ավետիքյան Գևորգ Գալուստի, Avetikyan Gevorg G.
    Subjects: History
    Divisions: UNSPECIFIED
    Depositing User: NLA Circ. Dpt.
    Date Deposited: 18 May 2018 15:19
    Last Modified: 29 Jun 2018 11:03
    URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/7252

    Actions (login required)

    View Item