Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Հայաստանի ներմուծած խեցեղենը IX-XIV դարերում

Փորմոհամմադի, Փարիսա Հասանի (2015) Հայաստանի ներմուծած խեցեղենը IX-XIV դարերում. PhD thesis, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution.

Download (9Mb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution.

    Download (311Kb) | Preview

      Abstract

      Ատենախոսությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի առևտրա-տնտեսական կյանքի բնագավառներից մեկին` խեցեգործությանը և աբյուրագիտական որոշակի արժեք է ներկայացնում տարածաշրջանի այլ երկրների հետ Հայաստանի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, առևտրական, դիվանագիտական, նյութական ու հոգևոր մշակույթի, ինչպես և դրամական շրջանառության ոլորտներն ուսումնասիրելու համար: Հիմք ընդունելով հայ պատմագրության ժամանակագրական պարբերացումը` IX-X, XII-XIII, XIII դ. II կես XIV դարեր, աշխատանքը հետազոտված է հետևյալ հիմնախնդիրների բացահայտումով: 1)IX- XIV դարերի Հայաստանի և տարածաշրջանի այլ երկրների խեցեղենը ուսումնասիրված է որպես ա)արհեստագործական արտադրանք, բ)միջազգային շուկաներում ապրանքաշրջանառության և առևտրի առարկա, գ)կիրառական արվեստի արժեքային սուբյեկտ: 2)Ներմուծած խեցեղենը, քննարկելով պատմական միջավայրի կոնտեքստում, հիմնավորված են երբեմնի ընդհատումներով կամ զանգվածային ծավալներով այն Հայաստան ներկրելու հանգամանքները: Հայաստանի հնագիտական հուշարձանների պեղումների արդյունքները, քննելով տնտեսական և առևտրական քաղաքականության հարաբերությունների տեսանկյունով, համակողմանիորեն` ըստ պատմափուլերի վերլուծված է մոտակա և հեռակա երկրների հետ Հայաստանի արտաքին կապերի հիմնական ուղղությունները, գործառնության ակտիվ կամ պասիվ երթևեկի դրսևորումներով: 3)Առևտրական ճանապարհների վերաբերյալ գրավոր վավերագրերը հնագիտական նյութի և շրջանառվող գրականության համատեքստի քննարկումով, լուսաբանված են Հայաստան ներկրված խեցեղենի հիմնական տեսակները, ի մի են բերված Մերձավոր, Միջին և Հեռավոր երկրների խեցեգործական աշխատանոցների տեղակայումները, ընդհանրացված են դրանց արտադրական կարողությունների ծավալները, տեխնոլոգիական ձեռքբերումների լծակները, որակական հատկանիշները և խնդրո առարկայի հետ կապված պատմամշակութային շատ այլ հիմնախնդիրներ: Տեղական ու ներմուծած խեցեղենի ստորաբաժանումը, որ հնագիտության առանցքային ու խնդրահարույց պրոբլեմներից մեկն է, ատենախոսության մեջ ներկայացված է փաստացի հենքով և դրանից բխող եզրակացություններով: 4)Հնագույն ժամանակներից «Մետաքսի ճանապարհի» գործակցության ակտիվ մասնակիցը լինելով, Հայաստանը միաժամանակ համարվել է Արևելք Արևմուտք հարաբերությունները կամրջող օղակներից մեկը: Վերջին տարիներին աշխույժ գործածության մեջ մտած «Մետաքսի ճանապարհ» արտահայտությունը համաշխարհային գլոբալացման բնորոշ դրսևորումներից է և վերածվել է տարբեր երկրների աշխարհագրական դիրքի, ստրատեգիական ու ընդերքի ռեսուրսների մաքսիմալ հնարավորությունները շահագործելու աշխարհաքաղաքական մի հասկացության: Այդ կողմնորոշումներով արդարացվում է ժամանակակից հզոր տերությունների: ա) Ռուսաստան, Չինաստան, Իրան և բ) ԱՄՆ, Աֆղանստան, Ադրբեջան, Թուրքիա խմբավորումների քաղաքականության գոյակցությունը:Միջնադարում առաջադիմության ձգվող զանազան ազգերին այդ ճանապարհը կապել է Հեռավոր Արևելքի հնագույն քաղաքակրթության օջախ` Չինաստանի հետ և մշակութային արժեքները ելման այդ կետից Կենտրոնական Ասիայով հասնում էին Փոքր Ասիա, Կովկաս, Եվրոպա: Ընթացքում մայրուղու ցանցում կենտրոնացված երկրները հաղորդակցվում էին քաղաքակրթության նվաճումներին և միմյանց փոխանցելով մշակութային արժեքների գաղտնիքները, մեծապես նպաստում այդ ասպարեզների նոր ձեռքբերումներին:Թեման շարադրված է Հայաստանի և այլ երկրների հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված խեցեղենի փաստագրական հիմքով և ժամանակագրական հաջորդականությամբ: Խեցեղենը մշտապես համարվել է մշակութային կարևոր արժեք և ատենախոսության մեջ նյութի տեսակավորումը և տարածաշրջանի այլ երկրների պատկանելիության վերլուծությունը շոշափում է «Մետաքսի ճանապարհին» տեղակայված երկրների Չինաստանի, Իրանի, Իրաքի, Սիրիայի, Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասյան երկրների առևտրամշակութային կապերի դինամիկան, ուստի այդ տեսանկյունով ուսումնասիրությունը արդիական է: Предметом исследования данной диссертации является экономическая история Армении в рамках привозной керамики. Практика многочисленных научных исследований показывает, что хронологические и локальные особенности керамики, как правило, непосредственно отражают различные изменения, происходящие в социальнокультурной и политикоэкономической жизни в те или иные исторические периоды. Соответственно данная тема изучена в контексте социальных, политических, экономических, торговых взаимоотношениях Армении с сопредельными странами.В основе работы лежат богатейшие материалы, добытые в результате многочисленных систематических археологических раскопок из средневековых городов Армении Двин, Ани, крепостей Амберд, Тикнуни, поселения городского типа Гарни и Егегнадзор и т. д. Накопившаяся обширная коллекция привозной керамики простая, глазурованная, фаянсовая исследована автором в различных контекстах. Здесь приводится полная классификация материала, которая в основе строится с учетом технологической стороны производства.Привозная керамика в диссертации рассматривается и как одна из разновидностей прикладного искусства, которая отображает большой эстетический вкус средневековых мастеров ремесленников. Одновременно она позволяет нам увидеть те стороны народной культуры и быта, о которых мы имеем весьма скудные представления. Вопросы, связанные с привозной керамикой в определенной степени были освещены в монографических работах Н.Я. Марра, И.А. Орбелии, К.Г. Кафадаряна, Б.Н. Аракеляна, В.А. Абрамян, А.С. Жамкочян, Г.Л. Петросяна и т.д. В этих исследованиях частично использован археологический материал из Двина, Ани, Гарни и сделаны интересные выводы и обобщения. В представленной работе автором сделана попытка обрисовать картину привозной керамики Армении и выделить особенности его развития. Изучены внешнеторговые связи как в целом, так и в отдельные исторические периоды развития (IX-XIвв., XII-XIIIвв., вторая половина XIII-XIVвв.).Наряду с вышеотмеченными проблемами важное место в работе отводится хронология импортной посуды, для решения которой автором привлечены определенные стратиграфические данные, полученные при археологических раскопках на территории Армении и из сопредельных областей.Работа состоит из введения, трех глав, заключения, списка использованной литературы и приложение в виде каталога фотоснимков.Коллекция привозной керамики IX – X вв. выявлена из археологических раскопок Двина, который был один из эмиратов данной эпохи под владычеством Саджитов. Здесь большое количество посуды IX-X веков было зафиксировано при раскопках жилого помещения около Кафедрального Собора в центральном квартале города. Эти слои датируются арабскими монетами IX-Xвв. и привозной керамикой, которая состоит из простой, глазурованной, фаянсовой, которая была приобретена, торговым магистралям, проходившим через Двин Маназкерт Багеш Амид и идущие далее в Месопотамию и Сирию. О тесных торговых связях свидетельствуют нумизматика IX–Xвв.При определении производственных центров привозной керамики, рассматривается весь доступный синхронный материал из Ближнего и Дальнего Востока, Центральной Азии. Этим методом выявляются отдельные производственные центры в IX–X вв. в Ираке /Самара, Васит, Куфи/, в Иране /Шош, Нишапур/, в Центральной Азии /Афрасиаб, Чач, Согд, Бухара и т.д./.Во второй половине XIвека политическое положение Армении ухудшается. Сельджукские нашествия нанесли ощутимый удар хозяйственной жизни Армении. Было приостановлено строительство, нарушились прежние торговые связи с соседними странами, большой упадок переживает вся экономика страны. В конце XII века совместными усилиями армяно-грузинских войск, под руководством Захаридов страна была освобождена от сельджукских захвадчиков, после чего создались благоприятные условия для возобновления торговли и возрождения всех отраслей ремесел, в том числе и керамического.Привозная керамика XII –XIIIвв. изучена материалами добытыми из археологических раскопок Двина и Ани. Она разнообразна по качеству производства и тематическим особенностям. Изучение богатого материала рассматривается как: а) предмет производства, б) торговый товар и в) предмет искусства. Керамическая продукция данного периода привозилась из Ирана. Значительные центры производства глазурованной и фаянсовой посуды были Рей, Кашан, Султанабад и т.д. Производство керамики данного периода отличалось высоким качеством, тематическим содержанием. В соответствующей главе приводятся данные из других отраслей искусств миниатюра, архитектура и т.д.Во втором половине XIII веке после разрушения Двина монгольскими завоевателями жизнь здесь затухает, чего не скажешь об Ани, Амберд, Тикнуни и Гарни. Привозная керамика и коллекции изразцов могут служить свидетельством продолжениий жизни в указанных поселениях городского типа и в городах.Изучение и классификация всего доступного производственного материала из армянских памятниках данного периода показывает, что такая керамика и типы изразцов относятся к иным производственным центрам в Иране /Тавриз, Султанабад/, в Туркмении /Ургенч, Золотая Орда, Сарай Бату, Сарай Берге, Ага-Базар/.Изучение средневековой привозной керамики в современном этапе имеет важное политическое значение, так как настоящая геополитическая реальность диктует новые формы и методы распространения по шелковому пути. Однако эта дорога и ее ветви как всегда остаются основным средством передвижения товаров и перемещения людских потоков. И мы постарались в диссертации, по изучению привозной керамики, показать роль Великого Шелкового пути в истории стран от Китая до Европы. Этот путь был транзитом многих культурных ценностей и сыграл огромную роль в процессе развития мировых цивилизаций. В этом процессе Армения и Иран имели свой внушительный вклад. The subject of the present research is one of the spheres of the economic history of Armenia. The thesis is studied in the context of the medieval social political life of the Middle, Far East countries and Central Asia environment. Situated between Far East and Asia Minor, historical Armenia was a buffer in trading relations from the East to West and North to South. So the investigation of the imported ceramics of Armenia provides great possibilities to reveal the real pattern of these relations. Based on the archaeological data carried out in the medieval sites of Armenia the cities Dvin, Ani, the fortresses Amberd, Tiknouni, settlement of urban life Garni, the investigation consists of a preface, three chapters, conclusions, list of literature the catalogue of the imported ceramics and graphic designs.The analysis of the imported pottery of Armenia, due to the Armenian historiography is presented in chronological periods IX-X, XII-XIII and II half of XIII century and XIV centuries. In the IX-X centuries the political situation of Armenia and the neigboring countries of the Near East thoroughly changed. At the beginning of the 30ies of IX century the Arab Caliphat failed in the political significance, instead of the mighty Iranian dynasties which developed onto new political administrationsemirates. The latter didn’t obey the Caliphate, ruled independently and the international trade to the great cities of these emirates was focused. Armenia was also included in the sphere of these trade activities. At the end of the IX century the Arab Caliphs granted the Sadjid emir the title of the governors of Dvin. Despite the earthquake of 894 and the political chaotic circumstances between Byzantine, the Arabs and the Armenian Bagradite rulers to capture the city, the economic and foreign trade developed. This period was known for Armenia as a time of development of the urban life and secular mentality. The cultural and trade relations increased especially with Iraq, Iran, Syria, Egypt, Central Asia (Khorasan, Sogd, Afrasiab etc.).These countries in all times had great importance on the Silk road as transit way for many cultural values which the ceramics also attribute. Finally the ceramics played an important role in the process of trade between East and West and througout in the course of time cultural influences from one environment to the other realized.The collection of the imported pottery of IX-X centuries is mainly from Dvin and was discovered in the ruins of the dwelling complexes destroyed during the earthquake of 894. It is divided into common, glaze and faience types.The economic and cultural development of Armenia by the Seljukturk invasion in the XI century was threatened.The first half of the XII century the representatives of the Zakarian feudal family played an important role in the political life of Armenia. They became the saviour of the country and the long term peace created favorable conditions for the economic cultural and spiritual development. The trade relations increased specially with Iran. The Imported glazed and faience pottery discovered in the XII-XIII century stratigraphic layers of the cities Dvin, Ani are discussed in detail and concerned as products from Rey, Kashan, Sultanabad, Gurgan and Chinese workshops. In 1236 started the invasion of the Mongols in Armenia. The economic and trade life declined and people emigrated to foreign countries. But at the 50ies of the XIII century Armenia started to live a new social economic life, which was conditioned by crafts concentrated in prospering big towns and increasing trade relations. The imported pottery of Armenia in the mongol period II half of XIII, XIV centuries is studied in the thesis considering the ceramics discovered in Garni (settlement of urban life), fortresses Amberd, Tiknouni and settlemets at Eghegnadzor. The investigation in detail characterizes the imported ceramics of the period and also the ceramic tiles, which was a new development in handicraft industry. The contents by immediate trade relations were obtained from Iran (Tavriz), Tourkmenia (Ourkench), Golden hoard (Saray Berke, Saray Baty),. On the ground above mentioned facts the author arrives at a conclusion, that all the countries settled at the Near, Middle and Far East environment and also in Central Asia in the Middle age period had immediate trade and cultural relations and now when new activities are undertaken on the realization of the Silk Road, the analysis of the thesis presents an actual importance, because it testifies the participation of all the countries on the way and Armenia had a great contribution to it.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Привозная керамика Армении (IX–XIV вв.). The imported ceramics of Armenia (IX-XIV centuries).
      Uncontrolled Keywords: Пормохаммеди Париса Хасановна, Pormohammadi Parisa Hasan
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 05 Feb 2016 14:15
      Last Modified: 10 Feb 2016 15:01
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/726

      Actions (login required)

      View Item