Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը հայոց պատմության սկզբնաղբյուր (XXVII դարի II կես -XIX դարի I կես)

Կոստիկյան, Քրիստինե Պետրոսի (2017) Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը հայոց պատմության սկզբնաղբյուր (XXVII դարի II կես -XIX դարի I կես). Doctor of Sciences thesis, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ.

[img]
Preview
PDF (Abstract)
Available under License Creative Commons Attribution Non-commercial.

Download (819Kb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Thesis)
    Available under License Creative Commons Attribution Non-commercial.

    Download (3717Kb) | Preview

      Abstract

      Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերը արժեքավոր տվյալներ ու տեղեկություններ են պարունակում XVI դարից մինչև XIX դարի I կեսն ընկած ժամանակաշրջանի տարբեր փուլերում իրանական տիրապետության պայմաններում հայ ժողովրդի ու Հայոց եկեղեցու սոցիալ-տնտեսական ու իրավա-քաղաքական դրության վերաբերյալ։ Նրանց փաստագրական նյութը լրացնում, ճշգրտում ու հարստացնում է հայոց պատմության բազմաթիվ հարցեր: Մատենադարանի XVII դարի II կես-XIX դարի I կեսի պարսկերեն վավերագրերի տվյալների քննությունը հնարավոր է դարձնում հայագիտության ու հատկապես Հայոց եկեղեցու նշված շրջանի պատմության տարաբնույթ հարցերի համակողմանի լուսաբանումը: Այդ տվյալները բացահայտում են հայ-իրանական փոխհարաբերությունների պատմության խորքային հարցերին վերաբերող իրողություններ, որոնք կարևոր են այդ հարաբերությունների լիարժեք ըմբռնման ու արժևորման համար: Հիշյալ վավերագրերի տվյալների քննության հիման վրա տեսանելի են դառնում շիա մահմեդական աստվածաբանության ու իրավագիտության տեսակետ¬ները իրանական տիրապետության պայմաններում հայ-քրիստոնյաների ու Հայոց եկեղեցու իրավունքների մասին, դրանց պաշտպանության ուղիները, նրանց հարկային ու այլ պարտավորությունները իշխանություն¬ների նկատմամբ: XVII դարի II կես - XIX դարի I կեսի պարսկերեն վավերագրերի տեղեկությունների հիման վրա բացահայտվում է հայ ժողովրդի հանդեպ իրանական իշխանությունների վարած քաղաքակա¬նության հիմնական միտումները պատմական հիշյալ ժամանակաշրջանի տարբեր փուլերում, նաև տեղական պաշտոնեության բռնած դիրքորոշումը հայությանը վերաբերող զանազան հարցերի առնչությամբ: Ատենախոսության մեջ քննվող վավերագրերի հաղորդումները արդիական նշանակություն ունեն նաև իրանական տիրապետության շրջանում Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի, Գանձասարի կաթողիկոսության ու հայոց նշանավոր վանքերի` Տաթևի, Դարաշամբի Ս. Ստեփաննոս Նախավկայի, Մակվի Ս. Թադեի ու Ագուլիսի Ս. Թոմա Առաքյալի վանքերի պատմության որոշ հարցերի, մասնավորապես, նրանց հոգևոր առաջնորդների գործունեության ու կալվածատիրական ունեցվածքի ուսումնասիրության համար: Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրերի բազմաբովանդակ նյութը հնարավորություն է տալիս նոր մանրամասներով հարստացնել XVII դարի II կես - XIX դար I կեսի այլ աղբյուրների հաղորդումներն Իրանի ու նրա տիրապետության տակ գտնվող հայկական տարածքների ներքին սոցիալ-տնտեսական հարցերը կարգավորող մեխանիզմների, գործող օրենքների ու դրանց գործադրման միջոցների մասին, լրացնել սոցիալ-տնտեսական ու վարչական եզրույթերի մեկնաբանությունները: Դիտարկվող ժամանակահատվածի վավերագրերի տվյալների քննությունն ու դրանց հիման վրա կատարվող եզրահանգումները իրանահպատակ հայության իրավա-քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական դրության հարցերի շուրջ մեծ կարևորություն ունեն տեղի հայ համայնքի անցյալի ու ներկայի դրության մասին հստակ պատկերացում ունենալու, ինչպես նաև արդի փուլում Իրանի հետ միջպետական փոխհարաբերությունների ներքին շերտերի ու զարգացման ուղիները հասկանալու համար: Արևելյան Հայաստանի հայկական բնակավայրերի պատմությանն առնչվող պարսկերեն վավերագրերում պահպանված տեղանվանական տարբերակներն արտացոլում են օտարահունչ անվանումների առաջացման պատճառներն ու հանգամանքները` մատնանշելով նրանց կապը այլալեզու հարևանների ընկալումների և մահմեդական իշխանությունների լեզվա-հնչյունական նախապատվությունների հետ, այլ ոչ բնակավայրերի էթնիկ կազմի հետ: Որոշակի տվյալներ բովանդակելով օտար անվանումներով հանդես եկող բնակավայրերի հայկական բնակչության սոցիալ-տնտեսական դրության զանազան հարցերի վերաբերյալ` այս փաստաթղթերն ինքնին հանդիսանում են նրանց էթնիկ կազմի հայկական լինելու հիմնավոր ապացույցներ, որոնք հերքում են օտար անունների վրա հենվող ադրբեջանցի կեղծարարների շահարկումները այդ բնակավայրերի բնակչության վերաբերյալ: Սույն ատենախոսությունը նվիրված է Մատենադարանի XVII դարի II կես - XIX դար I կեսի պարսկերեն վավերագրերի բովանդակած պատմական բազմաբնույթ տվյալների ընդհանրական քննությանը` առանձնացնելով ու արժևորելով դրանք ըստ իրենց սոցիալ-տնտեսական, իրավա-քաղաքական ու պատմա-աշխարհագրական բնույթի տեղեկությունների: Այս նպատակով ատենախոսության մեջ մեր առջև խնդիր ենք դրել ընդհանրացնելով հայագիտության մեջ պարսկերեն վավերագրերի օգտագործման փորձը և հենվելով նրա ձեռքբերումների վրա` ուսումնասիրել, խմբավորել ու համակարգել Մատենադարանի վավերագրերի տվյալները, վերհանել նրանց առանձնահատկությունները: В диссертационной работе проводится историко-источниковедческое исследование персидских документов Матенадарана второй половины XVII века до первой половины XIX века. Сведения и данные изучаемых документов позволяют более пространно и глубинно изучить такие вопросы истории Армении и армяно-иранских отношений, как права и обязанности армян, а также политико-правовое состояние Армянской церкви под властью Ирана; проблемы вызванные правонарушениями местных мусульманских властей и механизмы урегулирования их; роль влиятельных деятелей Армянской церкви и Новой Джульфы в защите этих прав; дать более полную и обоснованную оценку шахской политике в отношении армян и Армянской церкви; дополнить и уточнять историю армянских меликских домов. Работа состоит из предисловия, трех глав и приложения. В предисловии рассматриваются актуальность темы, цели и задачи, методологические основы, хронологические рамки и научная новизна исследования, а также проводится обзор использованной литературы. Первая глава - «Персидские документы Матенадарана второй половины XVII – первой половины XIX вв. как документы, запечатлевшие армяно-иранские отношения» посвящена истории создания и изучения исследуемых документов: рассматривается и подчеркивается роль Армянской церкви и ее выдающихся деятелей, влиятельных лиц армянской колонии Новой Джульфы в приобретении важных документов. В разделах этой главы также исследуются историческая ценность документов относящиеся армянским меликам, обобщается информация относящееся к писарям и переписчикам персидских документов. Во второй главе диссертации - «Анализ данных персидских документов Матенадарана по истории армян второй половины XVII – первой половины XIX вв.» исследуются вопросы, по которым рассматриваемые документы являются ценными источниками: права и обязанности армян-зиммиев, правовое положение, привилегии и внутренние проблемы Армянской церкви под властью Ирана, борьба ее видных деятелей против католической пропаганды. Права и обязанности армян - зиммиев в общих чертах сформулированы в договорах заключенных с ними от имени пророка Мухаммада и Имама Али. Эти документы, копии которых создавались в период правления Сефевидов и позднее, хранятся также в коллекции Матенадарана. Более четкое исследование прав и обязанностоей армян-зиммиев, а также Армянской церкви проводится на основе шахских указов данного периода. В этой главе выявляется ценность данных персидских документов для изучения социально-экономической истории Армянской церкви, особенностей отношений католикосов с иранскими властями, налогов выплачиваемых ими под видом пишкашов (ежегодных и одновременных дарений) шахскому двору, коррупции являвшейся одной из первопричин появления псевдо-католикосов претендующих на Святой Престол. В том же разделе на основании документов прослеживается также роль внешних вмешательств со стороны России и Ирана в борьбе католикосов за Престол в начале XIX века. Одной из тревожных проблем требующих незамедлительных противодействий Армянской церкви в XVII-XVIII веках была католическая миссионерская пропаганда среди армянского населения Ирана и принятие многими армянами католичества. На основе шахских указов Матенадарана и других архивных коллекций в последнем разделе исследуется шахская политика в этом вопросе, которая официально позволяя существования католических миссий в Иране, однако под давлением армянских католикосов и других влиятельных деятелей, ограничивает их пропагандистскую деятельность среди армянского населения Ирана. Третья глава - «Лингво-стилистические, структурные и терминологические особенности персидских документов Матенадарана второй половины XVII – первой половины XIX вв.» посвящена текстологическому анализу рассматриваемых документов, выявлению характерных структурных, лингвистических, стилистических и терминологических особенностей ее разновидностей в разные периоды. Богатый архивный материал Матенадарана позволяет дополнить международный опыт исследования таких документов новыми деталями и обобщениями о структуре, словарно-фразеологическом составе разных документов (указы Сефевидских, Афшаридских и Каджарских шахов, купчих и прочие шариатские документы), официальных инстанциях издающих и утверждающих эти документы. Проводится этимологический анализ имен армянских монастырей и селений в персидских документах, в результате чего выясняется что эти имена в некоторых случаях измененные вариации армянских имен, иногда их перевод на турецкий или новые имена, данные тюркскими племенами поселившимся в соседстве начиная с XI в. в соответствии с их представлениями. Персидские документы данного периода содержат обильный материал по истории армян этих селений и свидетельствуют о не изменении их этнической картины. A historical and source-research work of the Persian documents composed in the period from the second half of 17th century to first half of 19th century is carried out in the dissertation. The information and data of the above mentioned documents have allowed the author to study many problems of the history of Armenia and Armenian-Iranian relations more thoroughly. The problems investigated in the research are: the rights and duties of the Armenians and the Armenian Church under the rule of the Safavid, Afsharid and Qajar states; the role of the influential leaders of the Armenian Church and Armenian community of New Julfa in protection of those rights; problems caused by local Muslim officials and the mechanisms of their regulation; shah’s policy as regards Armenian population and Armenian Church under its rule in various stages of the period, details and new data referring to the history of Armenian meliks, the last representatives of Armenian noblemen in Eastern Armenia. The work consists of a preface, three chapters and an appendix. The actuality of the theme, the aim and objectives, the methodological basis, the chronological frames and scientific novelty of the work are presented in the preface, where also a review of the used literature is given. The first chapter of the dissertation is entitled “The Persian documents of the Matenadaran composed in the period from the second half of the 17th to the first half of the 19th centuries, as documents which have recorded the Armenian-Iranian relations”. It is devoted to the history of the Persian documents of the Matenadaran, where the important role of the Armenian Church, its outstanding leaders, and the influential merchants of New Julfa in receiving the needed decrees and other documents is revealed. A section of this chapter deals with the history of the decrees granted to the Armenian meliks and the evaluation of the information of those documents. The next section summarizes the information of the documents and other sources about the scribes and copyists of the Persian documents. The second chapter of the dissertation - “The study of the information of the Persian documents of Matenadaran referring to the Armenian history in the second half of the 17th and first half of the 19th centuries” contains a research on the problems where the documents are first-hand sources. These problems are the rights and duties of the Armenian dhimmis, the rights, the privileges and inner problems of the Armenian Church under rule of Iran, the struggle of its outstanding leaders against Catholic propaganda. The rights and the duties of the Armenian dhimmis in the bare outlines are formulated in the treaties concluded with them on behalf of the Prophet Muhammad and Imam Ali. These documents survived in Safavid and later period copies are kept in the Archive of the Matenadaran as well as in other libraries of the world. Nevertheless, a more precise and detailed research on the rights and duties of the Armenian dhimmis may be carried out on the basis of the royal decrees of the period. This chapter reveals the importance of the information of the Persian documents for researches on the social-economic history of the Armenian church, inner peculiarities of the relations of the catholicoses with Iranian powers, the taxes paid by them as pishkashes, the corruption and bribery in the Iranian government being a reason for appearance of new pretenders - the pseudo-catholicoses to the throne of Holy See. The chapter also elucidates the role of outer Iranian and Russian powers in the struggle for the throne of the Holy See at the beginning of the 19th century. One of the dangerous and urgent problems for the Armenian Church was the catholic missionary propaganda among Armenian population of Iran and as a result, the conversion of many Armenians to Catholicism. In the last section of the chapter the royal policy in this aspect is researched on the basis of shahs' decrees kept in the Matenadaran and archives of Iran.

      Item Type: Thesis (Doctor of Sciences)
      Additional Information: Персидские документы Матенадарана как первоисточники истории армян (вторая половина XVII – первая половина XIX вв.). The Persian documents of the Matenadaran as sources of the history of Armenians (second half of 17th century –first half of 19th century).
      Uncontrolled Keywords: Костикян Кристине Петросовна, Kostikyan Kristine Petros
      Subjects: History
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 21 Jun 2018 14:00
      Last Modified: 22 Jun 2018 11:03
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/7464

      Actions (login required)

      View Item