Հայաստանի ատենախոսությունների բաց մատչելիության պահոց = Open Access Repository of the Armenian Electronic Theses and Dissertations (Armenian ETD-OA) = Репозиторий диссертаций Армении открытого доступа

Ագրոտեխնիկական մի քանի միջոցառումների ազդեցությունը սիսեռի բերքի քանակի և որակի վրա ԼՂՀ միջին լեռնային գոտու պայմաններում

Իսրայելյան, Ռուզաննա Սուրենի (2018) Ագրոտեխնիկական մի քանի միջոցառումների ազդեցությունը սիսեռի բերքի քանակի և որակի վրա ԼՂՀ միջին լեռնային գոտու պայմաններում. PhD thesis, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան.

[img]
Preview
PDF (Thesis)
Available under License Creative Commons Attribution Non-commercial.

Download (2392Kb) | Preview
    [img]
    Preview
    PDF (Abstract)
    Available under License Creative Commons Attribution Non-commercial.

    Download (581Kb) | Preview

      Abstract

      Սիսեռը (Cicer arientinum L.) խիստ արժեքավոր, պարենային նշանակություն ունեցող հատիկաընդեղեն մշակաբույս է, որի սերմերը հարուստ են բուսական լիարժեք սպիտակուցներով (մինչև 31 %)` պարունակելով այնպիսի անփոխարինելի ամինաթթուներ, ինչպիսիք են լիզինը, մեթիոնինը, տրիպտոֆանը և այլն: Այն աչքի է ընկնում բացառիկ չորադիմացկունությամբ և հաջողությամբ կարող է աճել անջրդի, սակավ խոնավացվող պայմաններում, որտեղ այլ հատիկաընդեղեններ չեն կարող դիմակայել: ԼՂՀ պայմաններում սիսեռի ցանքը ավանդաբար կատարվում է նեղաշարք (15 սմ) եղանակով և կախված 1000 սերմի զանգվածից` ցանքի 150-200 կգ/հա ցանքի նորմայով` ապահովելով ոչ ավելի քան 10-13 ց/հա սերմի բերք: Էներգակիրների, տեխնիկական ծառայությունների գների անընդհատ բարձրացմանը զուգընթաց, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի մեկ հեկտարի մշակությունը դառնում է բավական ծախսատար, որն էլ հանգեցնում է արտադրանքի ինքնարժեքի բարձրացմանը: Ուստի նման պայմաններում այն գիտական հետազոտությունները, որոնք միտված են մշակաբույսերի բերքատվության և հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, համարվում են միանգամայն հիմնավորված և խիստ արդիական: Գյուղատնտեսական գրականության մեջ բացի սիսեռի ցանքի նեղաշարք եղանակի հիշատակվում են նաև ժապավենաձև (15+45 սմ միջշարքերով) և լայնաշարք (45 սմ միջշարքերով) ձևերը, սակայն չկան փաստարկներ այն մասին, թե ցանքի նշված ձևերից ո՞րն է առավել արդիականը, որն ապահովում է բարձր արդյունավետություն: Հարկ է նշել նաև, որ ԼՂՀ-ի պայմաններում առայսօր սիսեռի մշակության ագրոտեխնիկական հարցերի վերաբերյալ խորն ուսումնասիրություններ` կապված ցանքի ձևի, նորմայի և ժամկետի հետ չի կատարվել, ուստի նմանօրինակ լուրջ հետազոտական աշխատանքներ, մեր կողմից իրականացվել է առաջին անգամ: Աշխատանքի գլխավոր նպատակն է հանդիսացել ԼՂՀ-ի պայմաններում մշակել սիսեռի մշակության գիտականորեն հիմնավորված, առաջավոր և առավել արդյունավետ տեխնոլոգիա, որի դեպքում բույսերը դրսևորեն բերքի իրենց պոտենցիալ հնարավորությունները և ձևավորեն առավելագույն քանակությամբ սերմի բարձրորակ բերք: Նշված նպատակն իրականացնելու համար խնդիր է դրվել ուսումնասիրել հետևյալ գործոնների ազդեցությունը սիսեռի բերքատվության վրա. ցանքի ժամկետը (վաղաժամկետ և ուշ ցանք) ցանքի ձևը (նեղաշարք, ժապավենաձև, լայնաշարք) ցանքի տարբեր նորմաները ցանքի փորձարկվող ձևերի դեպքում ֆոսֆորական պարարտանյութերով (P40 և P60) ցանքակից պարարտացում սիսեռի միջշարքային տարածությունների փխրեցման ազդեցությունը պարզել սիսեռի ունեցած հետազդեցությունը հողի բերրիության և հաջորդ մշակաբույսի բերքատվության վրա: Աշխատանքի գիտական նորույթն ու գործնական նշանակությունը: ԼՂՀ պայմաններում մեր կողմից առաջին անգամ ուսումնասիրվել և բացահայտվել է սիսեռի մշակության ամենաարդյունավետ տարբերակը: Մասնավորապես պարզվել է ցանքի վաղ և ուշ ժամկետների, ցանքի տարբեր ձևերի ու տարբեր նորմաների, ֆոսֆորական պարարտանյութերի տարբեր չափաքանակների, ինչպես նաև միջշարքային փխրեցումների ազդեցությունը սիսեռի բույսերի աճի, զարգացման ընթացքի և բերքատվության ցուցանիշների վրա: Ուսումնասիրությունների արդյունքում բացահայտվել է վաղաժամկետ ցանքի խիստ արդյունավետ լինելը ուշացված ցանքերի համեմատ, իսկ ցանքի ձևի տեսանկյունով լայնաշարք ցանքի տարբերակն իր բերքատվությամբ գրեթե չի զիջում նեղաշարքին` կիսով չափ տնտեսելով ցանվող սերմանյութի քանակը, որով էլ պայմանավորված զգալիորեն նվազում է սիսեռի ստացվող սերմի ինքնարժեքը: Ֆոսֆորական պարարտանյութերի (ցանքակից պարարտացում) կիրառված չափաքանակները զգալիորեն ավելացրել են սիսեռի սերմի բերքատվությունը: Հետազոտությունների արդյունքում փորձարկված միջոցառումների լավագույն համադրմամբ ընտրված տարբերակը առաջարկելով ներդնել սիսեռի մշակությունով զբաղվող ֆերմերային տնտեսություններում, հնաևավորություն կնձեռի նվազագույն ծախսումներով (կիսով չափ տնտեսելով սերմանյութ) ստանալ բարձր բերք` ապահովելով մեծ շահույթ: Նմանատիպ ագրոտեխնիկա մեր առաջարկով ներդրվել են ԼՂՀ-ի մի քանի ֆերմերային տնտեսություններում` ապահովելով նախանշված արդյունքները, ինչի մասին վկայում են աշխատանքի հավելվածում բերված վկայագրերը: Կատարված գիտահետազոտական աշխատանքների արդյունքները փորձարկման 2012-2014թթ ընթացքում պարբերաբար զեկուցվել են ՀԱԱՀ Ստեփանակերտի մասնաճյուղի Ագրոնոմիայի և Ագրոէկոլոգիայի ամբիոնի նիստերում ամենամյա հաշվետվությունների ձևով, որոնք արտացոլում են ատենախոսության հիմնական դրույթները: Կատարված գիտահետազոտական աշխատանքի արդյունքներն ամփոփված են հրատարակված վեց հոդվածներում: Ատենախոսությունը շարադրված է 137 համակարգչային էջի սահմաններում և բաղկացած է ներածությունից, 4 գլուխներից, ընդհանուր եզրակացություններից ու առաջարկություններից, օգտագործված գրականության ցանկից, որը ներառում է 130 անուն և հավելվածից: Ատենախոսության մեջ ընդգրկված են 26 հաշվարկային աղյուսակներ, 4 գծապատկերներ և 2 նկարներ: Աշխատանքում բերված են ԼՂՀ ցածրադիր (հարթավայրային), նախալեռնային և միջին լեռնային (հիմնական գյուղատնտեսական) գոտիների հողակլիմայական պայմանների բնութագիրը: Այստեղ համապատասխան աղյուսակների ձևով ներկայացված են օդի ջերմաստիճանի, մթնոլորտային տեղումների ինչպես բազմամյա միջին ցուցանիշները, այնպես էլ հետազոտության տարիների տվյալներն ըստ ամիսների: Ատենախոսության այս բաժինը, որտեղ հղումներ են կատարվել ավելի քան 130 գիտական աղբյուրներից, բաղկացած Է 4 ենթագլուխներից: Սկզբում տրվում է բակլազգիների ընդհանուր բնութագիրը, որպես բուսական լիարժեք սպիտակուցի անսպառ աղբյուր, տրվում է դրանց տնտեսական նշանակությունը և բնորոշ առանձնահատկությունները, տարածման արեալները, բերքատվության պոտենցիալ հնարավորությունները, որտեղ հիմնական ուշադրությունը դարձվում է սիսեռի վրա, որպես ամենաչորադիմացկուն և երաշտադիմացկուն հատիկաընդեղենի: Գրական տվյալների վերլուծությունից մեկ անգամ ևս պարզ է դառնում, որ ԼՂՀ-ի պայմաններում սիսեռի մշակության տեխնոլոգիական հարցերի ուսումնասիրություններ չեն տարվել, դեռ ավելին, բացակայում է հստակ տեղեկատվություններ սիսեռի ցանքի օպտիմալ նորմայի և ձևի մասին, որոնք բարձր բերքի ստացման հիմնական երաշխիքներն են: Դաշտային փորձերը դրվել են 2012-2014թթ. ԼՂՀ Ասկերանի շրջանի (Միջին լեռնային գոտի) Այգեստան համայնքի պայմաններում: Այստեղ երկրագործությունը տարվում է անջրդի պայմաններում, հիմնական մշակաբույսը աշնանացան ցորենն է: Տարածված են շագանակագույն տիպի կարբոնատացված, կավավազային հողեր, որոնց վարելաշերտի հզորությունը 35-45սմ է, իսկ հումուսի պարունակությունը՝ 3,16-3,91%: Ուսումնասիրության օբյեկտ հանդիսացել է սիսեռի Լենինականսկի 313 սորտը, որի սերմացուն փորձի առաջին տարում մեզ է տրամադրվել ՀՀ ԳՆ «Երկրագործության գիտական կենտրոնը»: Սորտը միջահաս է, պատկանում է տրանսկովկասյան (var. transcaucasico) ենթատեսակին: Թուփը կանգուն է, 69-95սմ բարձրությամբ, ծաղիկները սպիտակ են, մեկական, սերմերը՝ կլոր, կաթնասպիտակագույն երանգով, միջին խոշորության (1000 սերմի կշիռը 200-350գ է): Այն շրջանացվել է 1951թ. և առ այսօր մշակվում է արտադրության մեջ: Մեր կողմից ձեռք բերված 1000 սերմի կշիռը կազմել է 250 գ: Փորձի մեթոդիկայով նախատեսված խնդիրների լուծման համար ծրագրվել և իրականացվել են մի քանի փորձեր: Հետազոտվել են ցանքի երեք ձևերի (նեղաշարք, ժապավենաձև և լայնաշարք), երկու ժամկետ, իսկ ցանքի ամեն ձևի համար մեկ նորմա՝ նեղաշարքի՝ 1,0մլն սերմ/հա, ժապավենաձևի 0,6մլն սերմ/հա և լայնաշարքի 0,5մլն սերմ/հա տարբերակները, և նպատակ է հետապնդել պարզել ցանքի ժամկետի ազդեցությունը սիսեռի բույսերի աճի, զարգացման ու բերքատվության վրա: Հետազոտվել է ցանքի երեք ձևերի և տարբեր նորմաների ու ֆոսֆորական պարարտանյութերի տարբեր չափաքանակների ազդեցությունը սիսեռի սերմի բերքի և նրա կառուցվածքային տարրերի վրա: Մշակվել և հետազոտվել են հետևյալ տարբերակները. Նեղաշարք ցանք (15սմ միջշարքերով), ցանքի 1,0; 0,8 և 0,6մլն սերմ/հա, կամ կշռային 250, 200 և 150կգ/հա նորմաներով: Ժապավենաձև (15սմ+45սմ միջշարքերով), ցանքի 0,6 և 0,5մլն սերմ/հա կամ 150 և 125կգ/հա նորմաներով: Լայնաշարք ցանք (45սմ միջշարքերով), ցանքի 0,5 և 0,33մլն սերմ/հա կամ 125 և 82,5կգ/հա նորմաներով: Այստեղ ցանքի բոլոր ձևերի բոլոր նորմաները ունեցել են չպարարտացվող և ֆոսֆորով պարարտացված տարբերակներ: Ֆոսֆորը տրվել է չափավոր 40կգ/հա և 60կգ/հա նորմաներով՝ ամոֆոսի ձևով, ցանքակից եղանակով՝ ակոսներում ցրելով: Ամոֆոսի մեջ պարունակվող 11% ազոտը, որը նշված նորմաների դեպքում կազմում է 9,5 և 15,5կգ/հա, որոշակի ազդեցություն է ունեցել սիսեռի բույսերի վրա աճի վաղ շրջանում: В последнее десятилетие, со значительным увеличением численности населения мира, проблема обеспечения его продуктами питания (особенно белком) остается наиболее актуальной и неотложной задачей. С этой точки зрения зернобобовые имеют значительную роль, среди которых нут занимает важное место, как полный источник растительного белка, а семена нута содержат до 31% белка. Однако агротехника выращивания этой ценной культуры в НКР находится в очень плохом состоянии, что приводит к снижению урожайности. В этом направлении нет многосторонних научных исследований, поэтому в период 2012-2014 гг. в условиях среднего горного пояса Арцаха (Аскеранский район, село Айгестан) нами было исследовано время (ранний и поздний) и форма посева (узкорядный, двухлинейно-ленточный, широкорядный), нормы высева в различных видах посева, влияние фосфорных удобрений и междурядного рыхления почвы на количество и качество урожая семян нута. В результате исследований также было выявлено влияние нута на количество и качество урожая последующих культур. Опытный участок находится на высоте 720 метров над уровнем моря, где в период вегетации нута среднее количество осадков составляет 343 мм в год. Был проведен агрохимический анализ почвы опытного участка, определена степень обеспечения питательными элементами и согласно полученным данным были запланированы нормы внесения удобрений (P40 и P60). Исследования, проведенные в течение двух лет, показали, что ранний посев нута по сравнению с поздним имеет значительное преимущество: узкорядный ранний посев нута обеспечил урожай семян 37,8-49,8 ц / га по сравнению с поздним посевом (33,9-42,4 ц/га). Такая же закономерность наблюдалась и при других формах посева, и по этой же причине опыты не повторились на третий год. Выяснилось, что независимо от способа посева, наивысший урожай семян нута был получен при узкорядном посеве и норме высева 1,0 млн. семян/га и составил 47,9 ц / га. В широкорядном и ленточном посевах, осуществляя междурядное рыхление почвы, был замечен более интенсивный рост растений и увеличение урожайности нута, благодаря урегулированию воздушного режима почвы. В вариантах, где было осуществлено разрыхление почвы, заметно увеличились показатели структурных элементов урожая, в результате которого при ленточном посеве и норме высева 0,6 млн/га средний урожай составил 40,4 ц / га, а при широкорядном посеве и норме высева 0,5 млн/га - соответственно 48,6 ц / га. Исследования показали, что самый высокий урожай семян нута наблюдался при узкорядном посеве (норма высева 1,0 млн./га,), а самый низкий - при широкорядном посеве, в зависимости от нормы высева и вида посева. Необходимо отметить, что вариант с широкорядным посевом и нормой высева 0,5 млн./га обеспечил почти одинаковый урожай семян нута (47,0 ц / га) с наилучшим вариантом узкорядного посева, уступая ему лишь на 0,9 ц / га. А если учесть также тот факт, что в случае последнего варианта затраты на семя одного гектара сокращаются наполовину, то высокая эффективность широкорядных посевов становится очевидным.Along with the considerable growth of the world population the issue of providing the population with food (particularly protein) has evidently become prior and urgent in the last decades. From this perspective the role of legume crops is great among the grain crops as a complete protein source, where chick-pea is of great importance, and the seeds of which contain up to 31% protein. Anyhow the agro-technique of this valuable crop cultivation is in a very poor condition in NKR, as a result of which a very low yield is harvested there. There aren’t any fundamental investigations in this direction, that is why during 2012-2014 in conditions of mid-mountainous zones of Artsakh Republic (Askeran region, Aygestan community) we studied the impact of chick-pea sowing times (early and late sowings), its sowing types (narrow-row/spacing, double-row strip planting, wide-row/spacing), various sowing dosages at different sowing types, phosphoric fertilizers and loosening activities of inter-row spaces on the mentioned crop yield amount and quality. By the end of investigations the post-effect of the chick-pea on the amount and quality of the successive crop yield was determined. The area of experimental field is situated 720 m high above the sea level, where during the chick-pea vegetation the average precipitation rate makes 343 mm according to long-term average data. Agro-chemical analyses of the soils of experimental plots were carried out and the provision rate with active nutritional elements was identified in consistent to which it was planned to fertilize the chick-pea sowings with P40 and P60 dosages. During the two-year investigations it has been found out that the early sowings of the chick-pea have considerable privileges as compared to those of late sowings, the seed yield reaching 37,8-49,8 c/ha in the narrow-space sowings against the late sowings, where it reaches 33,9-42,4 c/ha. The same regularity was observed in the other sowing types, because of which the experiments were not repeated for the third year. It has been found out that independent of the sowing type the highest yield of pea seed has been obtained in case of 1,0 mln.seeds/ha ratio in the narrow-row sowing providing 47,9 c/ha yield outcome. Implementing loosening activities in the inter-row spaces of the wide-row and strip plantings an intensive growth of chick-pea plants, as well as a considerable yield surplus has been observed related to the regulation of air regime in the soil. In the variants where loosening activities were implemented the indicators of the yield structural elements have significantly increased, as a result of which in the variant of 0,6 mln./ha sowing ratio in the strip plantings the average seed yield has reached 40,4 c/ha, and in the wide-row sowings (in case of 0,5 mln/ha sowing ratio ) it has reached 48,6 c/ha. Upon the investigations it has been proved that depending on the sowing ratio and type the highest yield of the chick-pea seed has been registered in the narrow-row (1,0 mln/ha sowing ratio) sowings and the lowest one in the strip plantings. It should be mentioned that the variant with 0,5 mln/ha ratio in the wide-row sowing has provided almost as much yield (47,0c/ha) as the best variant of the narrow-row sowings from which the former lags behind all in all by 0,9 c/ha yield amount. And if we also take into account the fact that in the latter case the seed cost is reduced twice as much per one hectare, the high efficiency of the wide-row sowings becomes obvious in itself. In the chick-pea sowings the optimal dosages of phosphoric fertilizers have had their significant impacts on the seed yield amount and the maximum result in case of P60 dosage application has been observed in the narrow-row sowing with 1,0 mln/ha ratio providing 54,7 c/ha yield and in case of wide-row sowings with 0,5 mln/ha ratio we have registered 54,5 c/ha yield which lags behind the previous type outcomes only by 0,2 c/ha. For the disclosure of the best agro-technical properties of the chick-pea its post-effect on the yield capacity of the following crop and on the accumulation of the plants available nutrients in the soil have been investigated. A considerable increase in the macro-elements-phosphorus and potassium-has been observed in the soil after the chick-pea cultivation, the content of which in the soil samples have been more than multiplied.

      Item Type: Thesis (PhD)
      Additional Information: Влияние некоторых агротехнических мероприятий на количество и качество урожая нута в условиях среднегорной зоны НКР. The impact of some agro-technical activities on the quantity and quality of chick- pea yield in conditions of mid-mountainous zone at Nagorno Karabakh /NKR/.
      Uncontrolled Keywords: Ираелян Рузанна Суреновна, Israyelyan Ruzanna Suren
      Subjects: Agriculture
      Divisions: UNSPECIFIED
      Depositing User: NLA Circ. Dpt.
      Date Deposited: 03 Oct 2018 14:18
      Last Modified: 04 Oct 2018 10:31
      URI: http://etd.asj-oa.am/id/eprint/7683

      Actions (login required)

      View Item